અવધૂતગીતા

બહુધા શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ યતો વિયદાદિરિદં મૃગતોયસમમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આ જગત, આકાશથી શરૂ કરીને, મૃગજળ જેવું છે; પણ જો બધું એક, સતત અને સમાન છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી છે?

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

જે ત્યાં પહોંચે છે, ત્યાં કંઈ નિશાની નથી; જે સમતામાં લીન છે, વિચારથી શુદ્ધ થયો છે, એ પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.

ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પાંચમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

બહુધા શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ વયં વિયદાદિરિદં મૃગતોયસમમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મુપમેયમથોહ્યુપમા ચ કથમ્

શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આપણે અને આ જગત, આકાશથી શરૂ કરીને, મૃગજળ જેવું છે; પણ જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો તેની સાથે કોઈ તુલના કેવી રીતે થઈ શકે?

અવિભક્તિવિભક્તિવિહીનપરં નનુ કાર્યવિકાર્યવિહીનપરમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં યજનં ચ કથં તપનં ચ કથમ્

જો પરમ તત્વ ભેદ અને અભેદથી પર છે, કર્મ અને અકર્મથી પણ પર છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પછી પૂજા કે તપ કેવી રીતે શક્ય છે?

મન એવ નિરન્તરસર્વગતં હ્યવિશાલવિશાલવિહીનપરમ્। મન એવ નિરન્તરસર્વશિવં મનસાપિ કથં વચસા ચ કથમ્

મન પોતે સતત અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, તે નાનપણ કે વિશાળપણાથી પર છે; મન પોતે સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે. તો મનથી કે વાણીથી તેને કેવી રીતે પકડાય?

દિનરાત્રિવિભેદનિરાકરણ- મુદિતાનુદિતસ્ય નિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં રવિચન્દ્રમસૌ જ્વલનશ્ચ કથમ્

દિવસ-રાતનો ભેદ, ઉગવું કે ન ઉગવું—બધું જ નાશ પામે છે; જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પછી સૂર્ય, ચંદ્ર કે અગ્નિ ક્યાંથી આવે?

ગતકામવિકામવિભેદ ઇતિ ગતચેષ્ટવિચેષ્ટવિભેદ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં બહિરન્તરભિન્નમતિશ્ચ કથમ્

ઇચ્છા અને અનિચ્છાનો ભેદ, કૃત્ય અને અકૃત્યનો ભેદ—બધું જ નાશ પામે છે; જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો મનમાં અંદર-બહારનો ભેદ ક્યાંથી આવે?

યદિ સારવિસારવિહીન ઇતિ યદિ શૂન્યવિશૂન્યવિહીન ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં પ્રથમં ચ કથં ચરમં ચ કથમ્

જો સાર કે અસારમાંથી પર છે, શૂન્ય કે અશૂન્યથી પણ પર છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પ્રથમ કે છેલ્લું ક્યાંથી આવે?

યદિભેદવિભેદનિરાકરણં યદિ વેદકવેદ્યનિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં તૃતીયં ચ કથં તુરીયં ચ કથમ્

જો ભેદ અને અભેદનો નાશ થયો છે, જો જાણનાર અને જાણ્યાનો પણ અંત થયો છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો ત્રીજું કે ચોથું અવસ્થાન ક્યાંથી આવે?

ગદિતાવિદિતં ન હિ સત્યમિતિ વિદિતાવિદિતં નહિ સત્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં વિષયેન્દ્રિયબુદ્ધિમનાંસિ કથમ્

કહેલું કે અકહેલું, જાણેલું કે અજાણેલું—કંઈ પણ સાચું નથી; અને જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો વિષય, ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ કે મન ક્યાંથી આવે?

ગગનં પવનો ન હિ સત્યમિતિ ધરણી દહનો ન હિ સત્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં જલદશ્ચ કથં સલિલં ચ કથમ્

આકાશ અને પવન સાચા નથી; ધરતી અને અગ્નિ પણ સાચા નથી; અને જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો વાદળ કે પાણી ક્યાંથી આવે?

યદિ કલ્પિતલોકનિરાકરણં યદિ કલ્પિતદેવનિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં ગુણદોષવિચારમતિશ્ચ કથમ્

જો કલ્પિત જગતનો નાશ થયો છે, કલ્પિત દેવતાઓનો પણ અંત થયો છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો મનમાં ગુણ-દોષનો વિચાર ક્યાંથી આવે?

મરણામરણં હિ નિરાકરણં કરણાકરણં હિ નિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં ગમનાગમનં હિ કથં વદતિ

મરણ કે જન્મ બંનેનું અસ્તિત્વ નથી, કર્મ કે અકર્મ પણ અહીં નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો આવવું કે જવું કેમ કહેવાય?

પ્રકૃતિઃ પુરુષો ન હિ ભેદ ઇતિ ન હિ કારણકાર્યવિભેદ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં પુરુષાપુરુષં ચ કથં વદતિ

પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં કોઈ ભેદ નથી; કારણ અને પરિણામ પણ અલગ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો પુરુષ કે અપુરુષની વાત કેમ ઉઠે?

તૃતીયં ન હિ દુઃખસમાગમનં ન ગુણાદ્દ્વિતીયસ્ય સમાગમનમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં સ્થવિરશ્ચ યુવા ચ શિશુશ્ચ કથમ્

દુઃખ લાવનાર ત્રીજું કંઈ નથી; ગુણથી બીજું કંઈ ઊભું થતું નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વૃદ્ધાવસ્થા, યુવાની કે બાળપણ ક્યાંથી આવે?

નનુ આશ્રમવર્ણવિહીનપરં નનુ કારણકર્તૃવિહીનપરમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનષ્ટવિનષ્ટમતિશ્ચ કથમ્

એ તો આશ્રમ કે વર્ણથી પર છે; એ તો કારણ કે કર્તા પણ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વિનાશ કે અવિનાશનો વિચાર કેમ આવે?

ગ્રસિતાગ્રસિતં ચ વિતથ્યમિતિ જનિતાજનિતં ચ વિતથ્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનાશિ વિનાશિ કથં હિ ભવેત્

ખાવનાર કે ના ખાવેલું — બન્ને ખોટું છે; જન્મેલું કે અજન્મ — એ પણ ખોટું છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો નાશવાન કે અનાશવાન ક્યાંથી આવે?

પુરુષાપુરુષસ્ય વિનષ્ટમિતિ વનિતાવનિતસ્ય વિનષ્ટમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનોદવિનોદમતિશ્ચ કથમ્

પુરુષ કે અપુરુષ, સ્ત્રી કે અસ્ત્રી — એમનું નાશ થવું ખોટું છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો આનંદ કે અનાનંદ કેમ થાય?

યદિ મોહવિષાદવિહીનપરો યદિ સંશયશોકવિહીનપરઃ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મહમેતિ મમેતિ કથં ચ પુનઃ

મોહ કે દુઃખથી એ પર છે; શંકા કે શોકથી પણ એ પર છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો ‘હું’ કે ‘મારું’ એવું વિચાર ફરી કેમ આવે?

નનુ ધર્મવિધર્મવિનાશ ઇતિ નનુ બન્ધવિબન્ધવિનાશ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં- મિહદુઃખવિદુઃખમતિશ્ચ કથમ્

ધર્મ કે અધર્મનો નાશ કહેવાય છે; બંધન કે મુક્તિનો નાશ પણ કહેવાય છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો દુઃખ કે દુઃખનો અભાવ કેમ વિચારાય?

ન હિ યાજ્ઞિકયજ્ઞવિભાગ ઇતિ ન હુતાશનવસ્તુવિભાગ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં વદ કર્મફલાનિ ભવન્તિ કથમ્

યજમાન અને યજ્ઞમાં કોઈ ભેદ નથી; અગ્નિ અને હવનમાં પણ કોઈ ભેદ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો કર્મના ફળ ક્યાંથી આવે?

નનુ શોકવિશોકવિમુક્ત ઇતિ નનુ દર્પવિદર્પવિમુક્ત ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં નનુ રાગવિરાગમતિશ્ચ કથમ્

શોક કે નિરશોકથી એ મુક્ત છે; અહંકાર કે નિરહંકારથી પણ એ મુક્ત છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો રાગ કે વિરાગનો વિચાર કેમ થાય?

ન હિ મોહવિમોહવિકાર ઇતિ ન હિ લોભવિલોભવિકાર ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં હ્યવિવેકવિવેકમતિશ્ચ કથમ્

મોહ કે antimoh નો ફેરફાર નથી; લોભ કે અલોભનો પણ ફેરફાર નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વિવેક કે અવિવેકનો વિચાર કેમ થાય?

ત્વમહં ન હિ હન્ત કદાચિદપિ કુલજાતિવિચારમસત્યમિતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

‘તું’ કે ‘હું’ — કદી કોઈ મારનાર નથી; કુળ કે જાતિનો વિચાર ખોટો છે. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

ગુરુશિષ્યવિચારવિશીર્ણ ઇતિ ઉપદેશવિચારવિશીર્ણ ઇતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

ગુરુ-શિષ્યનો ભેદ પણ વિઘટિત થયો છે; ઉપદેશનો ભેદ પણ વિઘટિત થયો છે. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

ન હિ કલ્પિતદેહવિભાગ ઇતિ ન હિ કલ્પિતલોકવિભાગ ઇતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

દેહોની કલ્પિત ભેદરેખા નથી; લોકની કલ્પિત ભેદરેખા પણ નથી. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

સરજો વિરજો ન કદાચિદપિ નનુ નિર્મલનિશ્ચલશુદ્ધ ઇતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

કદી રજસ હોય કે ન હોય એવું નથી; એ તો નિર્મલ, અડગ અને શુદ્ધ છે. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

ન હિ દેહવિદેહવિકલ્પ ઇતિ અનૃતં ચરિતં ન હિ સત્યમિતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

દેહ કે અદેહનો ભેદ નથી; વર્તન ખોટું છે, સાચું નથી. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?