અવધૂતગીતા

ઇહ સર્વનિરન્તરસર્વચિતે ઇહ કેવલનિશ્ચલસર્વચિતે। દ્વિપદાદિવિવર્જિતસર્વચિતે કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સર્વત્ર ચેતના સતત વહેતી છે; અહીં સર્વત્ર ચેતના માત્ર અચળ છે; અહીં ચેતના દ્વૈત અને અન્ય બધાથી મુક્ત છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અતિસર્વનિરન્તરસર્વગતં અતિનિર્મલનિશ્ચલસર્વગતમ્। દિનરાત્રિવિવર્જિતસર્વગતં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સર્વત્ર સતત અને વ્યાપક છે; સંપૂર્ણ નિર્મળ અને અચળ પણ સર્વત્ર વ્યાપક છે; દિવસ-રાતથી રહિત પણ સર્વત્ર વ્યાપક છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ બન્ધવિબન્ધસમાગમનં ન હિ યોગવિયોગસમાગમનમ્। ન હિ તર્કવિતર્કસમાગમનં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં બંધન અને મુક્તિનું મિલન નથી; અહીં જોડાણ અને વિયોગનું મિલન નથી; અહીં તર્ક અને આતર્કનું મિલન પણ નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ કાલવિકાલનિરાકરણં અણુમાત્રકૃશાનુનિરાકરણમ્। ન હિ કેવલસત્યનિરાકરણં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સમય અને સમયરહિતપણું ત્યજી દેવામાં આવ્યું છે; અણુથી પણ સૂક્ષ્મ ત્યજી દેવામાં આવ્યું છે; શુદ્ધ સત્ય સિવાય બીજું કંઈ નકારવામાં આવતું નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ દેહવિદેહવિહીન ઇતિ નનુ સ્વપ્નસુષુપ્તિવિહીનપરમ્। અભિધાનવિધાનવિહીનપરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં દેહ કે દેહરહિતપણું નથી; ખરેખર, સર્વોચ્ચ સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિથી પર છે; સર્વોચ્ચ નામ અને નિર્માણથી પણ પર છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ગગનોપમશુદ્ધવિશાલસમં અતિસર્વવિવર્જિતસર્વસમમ્। ગતસારવિસારવિકારસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

આકાશ જેવું શુદ્ધ, વિશાળ અને સર્વેમાં સમાન, બધાં ભેદોથી પર, કોઈ ફેરફાર વગર, કોઈ રૂપાંતર કે પરિવર્તન વગર, હે મન, બધું એક સરખું જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

ઇહ ધર્મવિધર્મવિરાગતર- મિહ વસ્તુવિવસ્તુવિરાગતરમ્। ઇહ કામવિકામવિરાગતરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં ધર્મ કે અધર્મ, વસ્તુ કે અવસ્તુ, ઇચ્છા કે અનિચ્છા—બધાંથી પર છે. હે મન, બધું સમાન જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

સુખદુઃખવિવર્જિતસર્વસમ- મિહ શોકવિશોકવિહીનપરમ્। ગુરુશિષ્યવિવર્જિતતત્ત્વપરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સુખ-દુઃખ નથી, બધું સમાન છે; અહીં શોક કે અશોક નથી; અહીં ગુરુ-શિષ્યનો ભેદ પણ નથી, માત્ર પરમ તત્વ છે. હે મન, બધું એક સરખું જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

ન કિલાઙ્કુરસારવિસાર ઇતિ ન ચલાચલસામ્યવિસામ્યમિતિ। અવિચારવિચારવિહીનમિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં કોઈ અંકુર, સાર કે વિસ્તરણ નથી; અહીં ચલાયમાન કે અચલ, સમાન કે અસમાન કંઈ નથી; અહીં વિચાર કે અવિચાર પણ નથી. હે મન, બધું એક સરખું જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

ઇહ સારસમુચ્ચયસારમિતિ। કથિતં નિજભાવવિભેદ ઇતિ। વિષયે કરણત્વમસત્યમિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સર્વે સારોનું સાર છે; પોતાના સ્વરૂપના ભેદ કહેવામાં આવ્યા છે; વિષયોમાં ઇન્દ્રિયોનું ફરજ બજાવવું ખોટું છે. હે મન, બધું સમાન જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

બહુધા શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ યતો વિયદાદિરિદં મૃગતોયસમમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આ જગત, આકાશથી શરૂ કરીને, મૃગજળ જેવું છે; પણ જો બધું એક, સતત અને સમાન છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી છે?

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

જે ત્યાં પહોંચે છે, ત્યાં કંઈ નિશાની નથી; જે સમતામાં લીન છે, વિચારથી શુદ્ધ થયો છે, એ પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.

ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પાંચમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

બહુધા શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ વયં વિયદાદિરિદં મૃગતોયસમમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મુપમેયમથોહ્યુપમા ચ કથમ્

શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આપણે અને આ જગત, આકાશથી શરૂ કરીને, મૃગજળ જેવું છે; પણ જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો તેની સાથે કોઈ તુલના કેવી રીતે થઈ શકે?

અવિભક્તિવિભક્તિવિહીનપરં નનુ કાર્યવિકાર્યવિહીનપરમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં યજનં ચ કથં તપનં ચ કથમ્

જો પરમ તત્વ ભેદ અને અભેદથી પર છે, કર્મ અને અકર્મથી પણ પર છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પછી પૂજા કે તપ કેવી રીતે શક્ય છે?

મન એવ નિરન્તરસર્વગતં હ્યવિશાલવિશાલવિહીનપરમ્। મન એવ નિરન્તરસર્વશિવં મનસાપિ કથં વચસા ચ કથમ્

મન પોતે સતત અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, તે નાનપણ કે વિશાળપણાથી પર છે; મન પોતે સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે. તો મનથી કે વાણીથી તેને કેવી રીતે પકડાય?

દિનરાત્રિવિભેદનિરાકરણ- મુદિતાનુદિતસ્ય નિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં રવિચન્દ્રમસૌ જ્વલનશ્ચ કથમ્

દિવસ-રાતનો ભેદ, ઉગવું કે ન ઉગવું—બધું જ નાશ પામે છે; જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પછી સૂર્ય, ચંદ્ર કે અગ્નિ ક્યાંથી આવે?

ગતકામવિકામવિભેદ ઇતિ ગતચેષ્ટવિચેષ્ટવિભેદ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં બહિરન્તરભિન્નમતિશ્ચ કથમ્

ઇચ્છા અને અનિચ્છાનો ભેદ, કૃત્ય અને અકૃત્યનો ભેદ—બધું જ નાશ પામે છે; જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો મનમાં અંદર-બહારનો ભેદ ક્યાંથી આવે?

યદિ સારવિસારવિહીન ઇતિ યદિ શૂન્યવિશૂન્યવિહીન ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં પ્રથમં ચ કથં ચરમં ચ કથમ્

જો સાર કે અસારમાંથી પર છે, શૂન્ય કે અશૂન્યથી પણ પર છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પ્રથમ કે છેલ્લું ક્યાંથી આવે?

યદિભેદવિભેદનિરાકરણં યદિ વેદકવેદ્યનિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં તૃતીયં ચ કથં તુરીયં ચ કથમ્

જો ભેદ અને અભેદનો નાશ થયો છે, જો જાણનાર અને જાણ્યાનો પણ અંત થયો છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો ત્રીજું કે ચોથું અવસ્થાન ક્યાંથી આવે?

ગદિતાવિદિતં ન હિ સત્યમિતિ વિદિતાવિદિતં નહિ સત્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં વિષયેન્દ્રિયબુદ્ધિમનાંસિ કથમ્

કહેલું કે અકહેલું, જાણેલું કે અજાણેલું—કંઈ પણ સાચું નથી; અને જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો વિષય, ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ કે મન ક્યાંથી આવે?

ગગનં પવનો ન હિ સત્યમિતિ ધરણી દહનો ન હિ સત્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં જલદશ્ચ કથં સલિલં ચ કથમ્

આકાશ અને પવન સાચા નથી; ધરતી અને અગ્નિ પણ સાચા નથી; અને જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો વાદળ કે પાણી ક્યાંથી આવે?

યદિ કલ્પિતલોકનિરાકરણં યદિ કલ્પિતદેવનિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં ગુણદોષવિચારમતિશ્ચ કથમ્

જો કલ્પિત જગતનો નાશ થયો છે, કલ્પિત દેવતાઓનો પણ અંત થયો છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો મનમાં ગુણ-દોષનો વિચાર ક્યાંથી આવે?

મરણામરણં હિ નિરાકરણં કરણાકરણં હિ નિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં ગમનાગમનં હિ કથં વદતિ

મરણ કે જન્મ બંનેનું અસ્તિત્વ નથી, કર્મ કે અકર્મ પણ અહીં નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો આવવું કે જવું કેમ કહેવાય?

પ્રકૃતિઃ પુરુષો ન હિ ભેદ ઇતિ ન હિ કારણકાર્યવિભેદ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં પુરુષાપુરુષં ચ કથં વદતિ

પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં કોઈ ભેદ નથી; કારણ અને પરિણામ પણ અલગ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો પુરુષ કે અપુરુષની વાત કેમ ઉઠે?

તૃતીયં ન હિ દુઃખસમાગમનં ન ગુણાદ્દ્વિતીયસ્ય સમાગમનમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં સ્થવિરશ્ચ યુવા ચ શિશુશ્ચ કથમ્

દુઃખ લાવનાર ત્રીજું કંઈ નથી; ગુણથી બીજું કંઈ ઊભું થતું નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વૃદ્ધાવસ્થા, યુવાની કે બાળપણ ક્યાંથી આવે?

નનુ આશ્રમવર્ણવિહીનપરં નનુ કારણકર્તૃવિહીનપરમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનષ્ટવિનષ્ટમતિશ્ચ કથમ્

એ તો આશ્રમ કે વર્ણથી પર છે; એ તો કારણ કે કર્તા પણ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વિનાશ કે અવિનાશનો વિચાર કેમ આવે?

ગ્રસિતાગ્રસિતં ચ વિતથ્યમિતિ જનિતાજનિતં ચ વિતથ્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનાશિ વિનાશિ કથં હિ ભવેત્

ખાવનાર કે ના ખાવેલું — બન્ને ખોટું છે; જન્મેલું કે અજન્મ — એ પણ ખોટું છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો નાશવાન કે અનાશવાન ક્યાંથી આવે?

પુરુષાપુરુષસ્ય વિનષ્ટમિતિ વનિતાવનિતસ્ય વિનષ્ટમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનોદવિનોદમતિશ્ચ કથમ્

પુરુષ કે અપુરુષ, સ્ત્રી કે અસ્ત્રી — એમનું નાશ થવું ખોટું છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો આનંદ કે અનાનંદ કેમ થાય?