અવધૂતગીતા

નનુ રૂપવિરૂપવિહીન ઇતિ નનુ ભિન્નવિભિન્નવિહીન ઇતિ। નનુ સર્ગવિસર્ગવિહીન ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં રૂપ કે અરુપ કંઈ નથી; અહીં ભેદ કે અભેદ પણ નથી; અહીં neither સર્જન કે વિસર્જન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન ગુણાગુણપાશનિબન્ધ ઇતિ મૃતજીવનકર્મ કરોમિ કથમ્। ઇતિ શુદ્ધનિરઞ્જનસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

ગુણ કે દોષથી કોઈ બંધન નથી; જીવતા કે મરેલા કર્મ હું કેવી રીતે કરી શકું? સર્વત્ર શુદ્ધ, નિર્મળ અને સમાન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ ભાવવિભાવવિહીન ઇતિ ઇહ કામવિકામવિહીન ઇતિ। ઇહ બોધતમં ખલુ મોક્ષસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં કોઈ અવસ્થા કે અવસ્થારહિતપણું નથી; અહીં ઇચ્છા કે અનિચ્છા પણ નથી; અહીં જ્ઞાન અને અજ્ઞાન પણ મુક્તિ જેટલું જ સમાન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ તત્ત્વનિરન્તરતત્ત્વમિતિ ન હિ સન્ધિવિસન્ધિવિહીન ઇતિ। યદિ સર્વવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં તત્વ સતત તત્વરૂપ છે; અહીં જોડાણ કે વિયોગનું અભાવ નથી. જો બધું જ બધાથી મુક્ત અને સમાન છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અનિકેતકુટી પરિવારસમં ઇહસઙ્ગવિસઙ્ગવિહીનપરમ્। ઇહ બોધવિબોધવિહીનપરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

ઘર વિના કે કૂટિયામાં રહેવું હોય, બધા સંગાતી સમાન છે; અહીં લગાવ કે અલગાવથી પર છે; અહીં જ્ઞાન કે અજ્ઞાનથી પણ પર છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અવિકારવિકારમસત્યમિતિ અવિલક્ષવિલક્ષમસત્યમિતિ। યદિ કેવલમાત્મનિ સત્યમિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં પરિવર્તન કે અપરિવર્તન, બંને અસત્ય છે; અહીં ભેદ કે અભેદ, બંને અસત્ય છે. જો સત્ય માત્ર આત્મામાં જ છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ સર્વસમં ખલુ જીવ ઇતિ ઇહ સર્વનિરન્તરજીવ ઇતિ। ઇહ કેવલનિશ્ચલજીવ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં બધા જીવો ખરેખર સમાન છે; અહીં બધા જીવ સતત એકરૂપ છે; અહીં બધા જીવ માત્ર અચળ છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અવિવેકવિવેકમબોધ ઇતિ અવિકલ્પવિકલ્પમબોધ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરબોધ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં વિવેક કે અવિવેક, બંને અજ્ઞાન છે; અહીં કલ્પના કે અકલ્પના, બંને અજ્ઞાન છે. જો સતત જ્ઞાન જ છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ મોક્ષપદં ન હિ બન્ધપદં ન હિ પુણ્યપદં ન હિ પાપપદમ્। ન હિ પૂર્ણપદં ન હિ રિક્તપદં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં મુક્તિનું સ્થાન નથી, બંધનનું સ્થાન નથી, પુણ્યનું સ્થાન નથી, પાપનું સ્થાન નથી; પૂર્ણનું સ્થાન નથી, ખાલીનું સ્થાન પણ નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

યદિ વર્ણવિવર્ણવિહીનસમં યદિ કારણકાર્યવિહીનસમમ્। યદિભેદવિભેદવિહીનસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

જો રંગ કે અરંગથી રહિત સમાનતા છે, જો કારણ કે પરિણામથી રહિત સમાનતા છે, જો ભેદ કે અભેદથી રહિત સમાનતા છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ સર્વનિરન્તરસર્વચિતે ઇહ કેવલનિશ્ચલસર્વચિતે। દ્વિપદાદિવિવર્જિતસર્વચિતે કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સર્વત્ર ચેતના સતત વહેતી છે; અહીં સર્વત્ર ચેતના માત્ર અચળ છે; અહીં ચેતના દ્વૈત અને અન્ય બધાથી મુક્ત છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અતિસર્વનિરન્તરસર્વગતં અતિનિર્મલનિશ્ચલસર્વગતમ્। દિનરાત્રિવિવર્જિતસર્વગતં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સર્વત્ર સતત અને વ્યાપક છે; સંપૂર્ણ નિર્મળ અને અચળ પણ સર્વત્ર વ્યાપક છે; દિવસ-રાતથી રહિત પણ સર્વત્ર વ્યાપક છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ બન્ધવિબન્ધસમાગમનં ન હિ યોગવિયોગસમાગમનમ્। ન હિ તર્કવિતર્કસમાગમનં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં બંધન અને મુક્તિનું મિલન નથી; અહીં જોડાણ અને વિયોગનું મિલન નથી; અહીં તર્ક અને આતર્કનું મિલન પણ નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ કાલવિકાલનિરાકરણં અણુમાત્રકૃશાનુનિરાકરણમ્। ન હિ કેવલસત્યનિરાકરણં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સમય અને સમયરહિતપણું ત્યજી દેવામાં આવ્યું છે; અણુથી પણ સૂક્ષ્મ ત્યજી દેવામાં આવ્યું છે; શુદ્ધ સત્ય સિવાય બીજું કંઈ નકારવામાં આવતું નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ દેહવિદેહવિહીન ઇતિ નનુ સ્વપ્નસુષુપ્તિવિહીનપરમ્। અભિધાનવિધાનવિહીનપરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં દેહ કે દેહરહિતપણું નથી; ખરેખર, સર્વોચ્ચ સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિથી પર છે; સર્વોચ્ચ નામ અને નિર્માણથી પણ પર છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ગગનોપમશુદ્ધવિશાલસમં અતિસર્વવિવર્જિતસર્વસમમ્। ગતસારવિસારવિકારસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

આકાશ જેવું શુદ્ધ, વિશાળ અને સર્વેમાં સમાન, બધાં ભેદોથી પર, કોઈ ફેરફાર વગર, કોઈ રૂપાંતર કે પરિવર્તન વગર, હે મન, બધું એક સરખું જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

ઇહ ધર્મવિધર્મવિરાગતર- મિહ વસ્તુવિવસ્તુવિરાગતરમ્। ઇહ કામવિકામવિરાગતરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં ધર્મ કે અધર્મ, વસ્તુ કે અવસ્તુ, ઇચ્છા કે અનિચ્છા—બધાંથી પર છે. હે મન, બધું સમાન જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

સુખદુઃખવિવર્જિતસર્વસમ- મિહ શોકવિશોકવિહીનપરમ્। ગુરુશિષ્યવિવર્જિતતત્ત્વપરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સુખ-દુઃખ નથી, બધું સમાન છે; અહીં શોક કે અશોક નથી; અહીં ગુરુ-શિષ્યનો ભેદ પણ નથી, માત્ર પરમ તત્વ છે. હે મન, બધું એક સરખું જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

ન કિલાઙ્કુરસારવિસાર ઇતિ ન ચલાચલસામ્યવિસામ્યમિતિ। અવિચારવિચારવિહીનમિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં કોઈ અંકુર, સાર કે વિસ્તરણ નથી; અહીં ચલાયમાન કે અચલ, સમાન કે અસમાન કંઈ નથી; અહીં વિચાર કે અવિચાર પણ નથી. હે મન, બધું એક સરખું જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

ઇહ સારસમુચ્ચયસારમિતિ। કથિતં નિજભાવવિભેદ ઇતિ। વિષયે કરણત્વમસત્યમિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં સર્વે સારોનું સાર છે; પોતાના સ્વરૂપના ભેદ કહેવામાં આવ્યા છે; વિષયોમાં ઇન્દ્રિયોનું ફરજ બજાવવું ખોટું છે. હે મન, બધું સમાન જ છે, તો તું શા માટે દુઃખી છે?

બહુધા શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ યતો વિયદાદિરિદં મૃગતોયસમમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આ જગત, આકાશથી શરૂ કરીને, મૃગજળ જેવું છે; પણ જો બધું એક, સતત અને સમાન છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી છે?

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

જે ત્યાં પહોંચે છે, ત્યાં કંઈ નિશાની નથી; જે સમતામાં લીન છે, વિચારથી શુદ્ધ થયો છે, એ પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.

ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પાંચમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

બહુધા શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ વયં વિયદાદિરિદં મૃગતોયસમમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મુપમેયમથોહ્યુપમા ચ કથમ્

શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આપણે અને આ જગત, આકાશથી શરૂ કરીને, મૃગજળ જેવું છે; પણ જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો તેની સાથે કોઈ તુલના કેવી રીતે થઈ શકે?

અવિભક્તિવિભક્તિવિહીનપરં નનુ કાર્યવિકાર્યવિહીનપરમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં યજનં ચ કથં તપનં ચ કથમ્

જો પરમ તત્વ ભેદ અને અભેદથી પર છે, કર્મ અને અકર્મથી પણ પર છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પછી પૂજા કે તપ કેવી રીતે શક્ય છે?

મન એવ નિરન્તરસર્વગતં હ્યવિશાલવિશાલવિહીનપરમ્। મન એવ નિરન્તરસર્વશિવં મનસાપિ કથં વચસા ચ કથમ્

મન પોતે સતત અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, તે નાનપણ કે વિશાળપણાથી પર છે; મન પોતે સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે. તો મનથી કે વાણીથી તેને કેવી રીતે પકડાય?

દિનરાત્રિવિભેદનિરાકરણ- મુદિતાનુદિતસ્ય નિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં રવિચન્દ્રમસૌ જ્વલનશ્ચ કથમ્

દિવસ-રાતનો ભેદ, ઉગવું કે ન ઉગવું—બધું જ નાશ પામે છે; જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પછી સૂર્ય, ચંદ્ર કે અગ્નિ ક્યાંથી આવે?

ગતકામવિકામવિભેદ ઇતિ ગતચેષ્ટવિચેષ્ટવિભેદ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં બહિરન્તરભિન્નમતિશ્ચ કથમ્

ઇચ્છા અને અનિચ્છાનો ભેદ, કૃત્ય અને અકૃત્યનો ભેદ—બધું જ નાશ પામે છે; જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો મનમાં અંદર-બહારનો ભેદ ક્યાંથી આવે?

યદિ સારવિસારવિહીન ઇતિ યદિ શૂન્યવિશૂન્યવિહીન ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં પ્રથમં ચ કથં ચરમં ચ કથમ્

જો સાર કે અસારમાંથી પર છે, શૂન્ય કે અશૂન્યથી પણ પર છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો પ્રથમ કે છેલ્લું ક્યાંથી આવે?