અવધૂતગીતા

એકમેવ સમં તત્ત્વં વદન્તિ હિ વિપશ્ચિતઃ। રાગત્યાગાત્પુનશ્ચિત્તમેકાનેકં ન વિદ્યતે

વિદ્વાન લોકો કહે છે કે એક જ સત્ય હંમેશા સમાન છે; લગાવ છોડી દઈએ તો મન ફરી એક કે અનેક બનતું નથી.

અનાત્મરૂપં ચ કથં સમાધિ- રાત્મસ્વરૂપં ચ કથં સમાધિઃ। અસ્તીતિ નાસ્તીતિ કથં સમાધિ- ર્મોક્ષસ્વરૂપં યદિ સર્વમેકમ્

જે આત્મા નથી, તેમાં સમાધિ કેવી રીતે થાય? અને જે આત્માનું સ્વરૂપ છે, તેમાં સમાધિ કેવી રીતે થાય? 'છે' કે 'નથી'—આમાં સમાધિ કેવી રીતે થાય, જો મુક્તિના સ્વરૂપે બધું એક છે?

વિશુદ્ધોઽસિ સમં તત્ત્વં વિદેહસ્ત્વમજોઽવ્યયઃ। જાનામીહ ન જાનામીત્યાત્માનં મન્યસે કથમ્

તમે શુદ્ધ છો, સમાન સત્ય છો, શરીર વિનાના, જન્મ વિનાના, અવિનાશી છો; 'હું જાણું છું' કે 'હું જાણતો નથી'—આ રીતે તમે પોતાને કેવી રીતે માનશો?

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેન સ્વાત્મા હિ પ્રતિપાદિતઃ। નેતિ નેતિ શ્રુતિર્બ્રૂયાદનૃતં પાઞ્ચભૌતિકમ્

'તુ એ જ છે' જેવા મહાવાક્યથી પોતાનો આત્મા દર્શાવવામાં આવ્યો છે; શાસ્ત્ર 'નેતિ, નેતિ' કહે છે, જે અસત્ય અને પાંચ તત્વોથી બનેલું છે.

આત્મન્યેવાત્મના સર્વં ત્વયા પૂર્ણં નિરન્તરમ્। ધ્યાતા ધ્યાનં ન તે ચિત્તં નિર્લજ્જં ધ્યાયતે કથમ્

તમારા દ્વારા, આત્મામાં આત્મા દ્વારા, બધું સતત ભરેલું છે; તમારા માટે neither ધ્યાન કરનાર nor ધ્યાન છે—તો તમારું મન કેવી રીતે નિ:શંક થઈ ધ્યાન કરે?

શિવં ન જાનામિ કથં વદામિ શિવં ન જાનામિ કથં ભજામિ। અહં શિવશ્ચેત્પરમાર્થતત્ત્વં સમસ્વરૂપં ગગનોપમં ચ

હું શિવને જાણતો નથી—તો કેવી રીતે બોલું? હું શિવને જાણતો નથી—તો કેવી રીતે પૂજું? જો હું જ શિવ, પરમ સત્ય, સમાન સ્વરૂપ, આકાશ જેવો છું—

નાહં તત્ત્વં સમં તત્ત્વં કલ્પનાહેતુવર્જિતમ્। ગ્રાહ્યગ્રાહકનિર્મુક્તં સ્વસંવેદ્યં કથં ભવેત્

હું સત્ય નથી, સમાન સત્ય નથી, કલ્પનાથી ઊભેલું નથી; ગ્રહણ કરનાર અને ગ્રહણ કરાતું બંનેથી મુક્ત, એ કેવી રીતે સ્વાનુભવ બની શકે?

અનન્તરૂપં ન હિ વસ્તુ કિંચિ- ત્તત્ત્વસ્વરૂપં ન હિ વસ્તુ કિંચિત્। આત્મૈકરૂપં પરમાર્થતત્ત્વં ન હિંસકો વાપિ ન ચાપ્યહિંસા

અનંત સ્વરૂપ ધરાવતું કંઈ નથી, સત્યના સ્વરૂપનું કંઈ નથી; પરમ સત્ય, આત્માના એક સ્વરૂપે neither હિંસક છે nor અહિંસક.

વિશુદ્ધોઽસિ સમં તત્ત્વં વિદેહમજમવ્યયમ્। વિભ્રમં કથમાત્માર્થે વિભ્રાન્તોઽહં કથં પુનઃ

તમે શુદ્ધ છો, સમાન સત્ય છો, શરીર વિનાના, જન્મ વિનાના, અવિનાશી છો; આત્મા વિષે ભ્રમ કેવી રીતે થાય, અથવા હું ફરી કેવી રીતે ભ્રમિત થઈ શકું?

ઘટે ભિન્ને ઘટાકાશં સુલીનં ભેદવર્જિતમ્। શિવેન મનસા શુદ્ધો ન ભેદઃ પ્રતિભાતિ મે

ઘડો તૂટી જાય ત્યારે ઘડામાંનું આકાશ સરળતાથી, વિભેદ વિના, એક થઈ જાય છે; શિવથી શુદ્ધ થયેલા મનથી મને કોઈ ભેદ દેખાતો નથી.

ન ઘટો ન ઘટાકાશો ન જીવો ન જીવવિગ્રહઃ। કેવલં બ્રહ્મ સંવિદ્ધિ વેદ્યવેદકવર્જિતમ્

કોઈ ઘડો નથી, કોઈ ઘડામાંનું આકાશ નથી, કોઈ જીવ નથી, જીવનું શરીર નથી; માત્ર બ્રહ્મ, ચેતનાનું જ જાણો, જેમાં neither જાણનાર nor જાણાતું છે.

સર્વત્ર સર્વદા સર્વમાત્માનં સતતં ધ્રુવમ્। સર્વં શૂન્યમશૂન્યં ચ તન્માં વિદ્ધિ ન સંશયઃ

દરેક જગ્યાએ, હંમેશા, બધું આત્મા છે, સતત અને શાશ્વત; બધું શૂન્ય અને અશૂન્ય છે—મારે એ જાણો, કોઈ શંકા રાખશો નહીં.

વેદા ન લોકા ન સુરા ન યજ્ઞા વર્ણાશ્રમો નૈવ કુલં ન જાતિઃ। ન ધૂમમાર્ગો ન ચ દીપ્તિમાર્ગો બ્રહ્મૈકરૂપં પરમાર્થતત્ત્વમ્

કોઈ વેદ નથી, કોઈ લોક નથી, કોઈ દેવ નથી, કોઈ યજ્ઞ નથી, કોઈ વર્ણ કે આશ્રમ નથી, કોઈ કુળ કે જાતિ નથી; neither ધૂમપથ nor પ્રકાશપથ—પરમ સત્ય બ્રહ્મના એક જ સ્વરૂપમાં છે.

વ્યાપ્યવ્યાપકનિર્મુક્તઃ ત્વમેકઃ સફલં યદિ। પ્રત્યક્ષં ચાપરોક્ષં ચ હ્યાત્માનં મન્યસે કથમ્

વ્યાપક અને વ્યાપિત બંનેથી મુક્ત, તમે એક જ છો, જો તમે પૂર્ણ છો; તો પછી આત્માને સીધા કે અપ્રત્યક્ષ તરીકે કેવી રીતે માનશો?

અદ્વૈતં કેચિદિચ્છન્તિ દ્વૈતમિચ્છન્તિ ચાપરે। સમં તત્ત્વં ન વિન્દન્તિ દ્વૈતાદ્વૈતવિવર્જિતમ્

કેટલાંક અદ્વૈત ઇચ્છે છે, કેટલાંક દ્વૈત ઇચ્છે છે; તેઓ સમાન સત્ય શોધી શકતા નથી, જે દ્વૈત અને અદ્વૈત બંનેથી મુક્ત છે.

શ્વેતાદિવર્ણરહિતં શબ્દાદિગુણવર્જિતમ્। કથયન્તિ કથં તત્ત્વં મનોવાચામગોચરમ્

સત્યને કેવી રીતે વર્ણવી શકાય, જે સફેદ કે બીજાં કોઈ રંગથી મુક્ત છે, અવાજ અને અન્ય ગુણોથી રહિત છે, અને મન તથા બોલીથી પાર છે?

યદાઽનૃતમિદં સર્વં દેહાદિગગનોપમમ્। તદા હિ બ્રહ્મ સંવેત્તિ ન તે દ્વૈતપરમ્પરા

જ્યારે શરીર અને અન્ય બધું આકાશ જેવું ખોટું છે એમ સમજાય, ત્યારે સાચે બ્રહ્મને ઓળખાય છે; તારા માટે દ્વૈતની કોઈ કડી નથી.

પરેણ સહજાત્માપિ હ્યભિન્નઃ પ્રતિભાતિ મે। વ્યોમાકારં તથૈવૈકં ધ્યાતા ધ્યાનં કથં ભવેત્

મને તો પરમ આત્મા પણ અલગ લાગતો નથી; જેમ આકાશ એક છે, તેમ જ—ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન અને ધ્યેય કેવી રીતે અલગ રહી શકે?

યત્કરોમિ યદશ્નામિ યજ્જુહોમિ દદામિ યત્। એતત્સર્વં ન મે કિંચિદ્વિશુદ્ધોઽહમજોઽવ્યયઃ

હું જે કરું, જે ખાઉં, જે અર્પણ કરું કે આપું—આ બધું મારું નથી; હું શુદ્ધ, અજન્મા અને અવિનાશી છું.

સર્વં જગદ્વિદ્ધિ નિરાકૃતીદં સર્વં જગદ્વિદ્ધિ વિકારહીનમ્। સર્વં જગદ્વિદ્ધિ વિશુદ્ધદેહં સર્વં જગદ્વિદ્ધિ શિવૈકરૂપમ્

આ સમગ્ર જગતને નિરાકાર જાણો; આ જગતને બદલાવથી મુક્ત જાણો; આ જગતને શુદ્ધ શરીર જાણો; આ જગતને એકમાત્ર શિવરૂપ જાણો.

તત્ત્વં ત્વં ન હિ સન્દેહઃ કિં જાનામ્યથવા પુનઃ। અસંવેદ્યં સ્વસંવેદ્યમાત્માનં મન્યસે કથમ્

તુ સત્ય છે—કોઈ શંકા નથી; હવે હું બીજું શું જાણું? આત્મા જે જાણવામાં આવતો નથી, તેને તું કેવી રીતે જાણ્યે છે એમ માની શકે?

માયાઽમાયા કથં તાત છાયાઽછાયા ન વિદ્યતે। તત્ત્વમેકમિદં સર્વં વ્યોમાકારં નિરઞ્જનમ્

પ્રિય, માયા કે અમાયા કેવી રીતે હોઈ શકે? છાંયાં કે અછાંયાં નથી. આ બધું એક જ સત્ય છે, આકાશ જેવું નિરાકાર અને નિર્મલ.

આદિમધ્યાન્તમુક્તોઽહં ન બદ્ધોઽહં કદાચન। સ્વભાવનિર્મલઃ શુદ્ધ ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ

હું આરંભ, મધ્ય અને અંતથી મુક્ત છું; ક્યારેય બંધાયેલો નથી. મારી સ્વભાવથી હું નિર્મલ અને શુદ્ધ છું—મારી મનમાં આ નિશ્ચય છે.

મહદાદિ જગત્સર્વં ન કિંચિત્પ્રતિભાતિ મે। બ્રહ્મૈવ કેવલં સર્વં કથં વર્ણાશ્રમસ્થિતિઃ

મહતત્વથી લઈને આખું જગત મને કંઈ જ દેખાતું નથી; સર્વત્ર માત્ર બ્રહ્મ જ છે—પછી વર્ણ કે આશ્રમ કેવી રીતે હોઈ શકે?

જાનામિ સર્વથા સર્વમહમેકો નિરન્તરમ્। નિરાલમ્બમશૂન્યં ચ શૂન્યં વ્યોમાદિપઞ્ચકમ્

હું જાણું છું કે દરેક રીતે, સતત, હું જ સર્વ છું; આધાર વગર, શૂન્ય નથી, અને છતાં આકાશ તથા અન્ય પાંચ શૂન્યરૂપ છું.

ન ષણ્ઢો ન પુમાન્ન સ્ત્રી ન બોધો નૈવ કલ્પના। સાનન્દો વા નિરાનન્દમાત્માનં મન્યસે કથમ્

હું ન તો નપુંસક, ન પુરુષ, ન સ્ત્રી છું; ન જ્ઞાન, ન કલ્પના છું. આત્માને આનંદમય કે નિરાનંદમય કેવી રીતે માની શકાય?

ષડઙ્ગયોગાન્ન તુ નૈવ શુદ્ધં મનોવિનાશાન્ન તુ નૈવ શુદ્ધમ્। ગુરૂપદેશાન્ન તુ નૈવ શુદ્ધં સ્વયં ચ તત્ત્વં સ્વયમેવ બુદ્ધમ્

છહ અંગવાળા યોગથી શુદ્ધિ નથી, મનના નાશથી પણ શુદ્ધિ નથી; ગુરુના ઉપદેશથી પણ શુદ્ધિ નથી—સત્ય તો પોતે જ, પોતે જ જાણાય છે.

ન હિ પઞ્ચાત્મકો દેહો વિદેહો વર્તતે ન હિ। આત્મૈવ કેવલં સર્વં તુરીયં ચ ત્રયં કથમ્

શરીર પાંચ તત્વોથી બનેલું નથી, અને એ તત્વો વગર પણ નથી; માત્ર આત્મા જ સર્વ છે—પછી ચોથું અવસ્થાન કે ત્રણ અવસ્થાઓ કેવી રીતે હોઈ શકે?

ન બદ્ધો નૈવ મુક્તોઽહં ન ચાહં બ્રહ્મણઃ પૃથક્। ન કર્તા ન ચ ભોક્તાહં વ્યાપ્યવ્યાપકવર્જિતઃ

હું બંધાયેલો નથી, મુક્ત પણ નથી; બ્રહ્મથી અલગ પણ નથી. હું કરનાર નથી, ભોગવનાર પણ નથી; વ્યાપક કે વ્યાપિતથી મુક્ત છું.