અવધૂતગીતા

સ્વપ્નઃ પ્રબોધો ન ચ યોગમુદ્રા નક્તં દિવા વાપિ ન મે કદાચિત્। અતુર્યતુર્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને માટે સ્વપ્ન કે જાગૃતિ નથી, યોગની કોઈ સ્થિતિ નથી, રાત કે દિવસ પણ ક્યારેય નથી. ચોથું કે ચોથું નહીં – એ બધાની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સંવિદ્ધિ માં સર્વવિસર્વમુક્તં માયા વિમાયા ન ચ મે કદાચિત્। સન્ધ્યાદિકં કર્મ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને તું ચેતનાનું સ્વરૂપ જાણ, હું બધાથી અને બધામાંથી મુક્ત છું, માયા કે અમાયા ક્યારેય મને સ્પર્શતી નથી. સંધ્યા વગેરે કૃત્યની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સંવિદ્ધિ માં સર્વસમાધિયુક્તં સંવિદ્ધિ માં લક્ષ્યવિલક્ષ્યમુક્તમ્। યોગં વિયોગં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને તું ચેતનાનું સ્વરૂપ જાણ, હું સર્વ સમાધિમાં એકરૂપ છું, અને સર્વ લક્ષ્યોથી પર છું. યોગ કે વિયોગની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

મૂર્ખોઽપિ નાહં ન ચ પણ્ડિતોઽહં મૌનં વિમૌનં ન ચ મે કદાચિત્। તર્કં વિતર્કં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither મૂર્ખ છું, ન પંડિત છું; મૌન કે અમૌન ક્યારેય મારું નથી. તર્ક કે વિવાદ વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

પિતા ચ માતા ચ કુલં ન જાતિ- ર્જન્માદિ મૃત્યુર્ન ચ મે કદાચિત્। સ્નેહં વિમોહં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારો પિતા કે માતા નથી, કુળ કે જાતિ પણ નથી; જન્મ કે મૃત્યુ ક્યારેય નથી. લાગણી કે મોહ વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

અસ્તં ગતો નૈવ સદોદિતોઽહં તેજોવિતેજો ન ચ મે કદાચિત્। સન્ધ્યાદિકં કર્મ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું ક્યારેય અસ્ત નથી થતો, ને ક્યારેય સદા ઉગતો પણ નથી; તેજ હોય કે ન હોય, એ પણ મારું નથી. સંધ્યા વગેરે કર્મો વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

અસંશયં વિદ્ધિ નિરાકુલં માં અસંશયં વિદ્ધિ નિરન્તરં મામ્। અસંશયં વિદ્ધિ નિરઞ્જનં માં સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને નિઃશંકપણે જાણ, હું અચંચળ છું; મને નિઃશંકપણે જાણ, હું સતત છું; મને નિઃશંકપણે જાણ, હું નિર્મળ છું; હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

ધ્યાનાનિ સર્વાણિ પરિત્યજન્તિ શુભાશુભં કર્મ પરિત્યજન્તિ। ત્યાગામૃતં તાત પિબન્તિ ધીરાઃ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

ધ્યાનના બધા પ્રકારો ત્યજી દે છે, સારા કે ખરાબ બધા કર્મો પણ છોડી દે છે; ધીરજવાળા લોકો ત્યાગના અમૃતને પીવે છે, પ્રિય, કારણ કે હું સ્વરૂપમુક્તિ છું, સર્વ રોગોથી પર છું.

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

તે પ્રાપ્ત કરે છે, તે પ્રાપ્ત કરે છે—જ્યાં કોઈ ઈચ્છાનો લક્ષણ જ નથી, ખરેખર ત્યાં જ; જે સમભાવમાં લીન છે, ધ્યાનથી શુદ્ધ થયો છે, એ પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.

ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

આ રીતે ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

ૐ ઇતિ ગદિતં ગગનસમં તત્ ન પરાપરસારવિચાર ઇતિ। અવિલાસવિલાસનિરાકરણં કથમક્ષરબિન્દુસમુચ્ચરણમ્

ૐ. આ ગગન સમાન કહાયું, જેમાં ઊંચા-નીચા વિચારનો વિષય જ નથી; જ્યાં બધું રમણ અને અરમણ નકારાયું છે, ત્યાં કઈ રીતે અક્ષર બિંદુનું ઉચ્ચારણ શક્ય છે?

ઇતિ તત્ત્વમસિપ્રભૃતિશ્રુતિભિઃ પ્રતિપાદિતમાત્મનિ તત્ત્વમસિ। ત્વમુપાધિવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

‘તુ એ છે’ જેવી ઉપદેશવાણીથી આત્મામાં સાચું તત્વ જાણી લીધું છે. તું બધાં બંધનોમાંથી મુક્ત અને સર્વેમાં સમાન છે. એ મન, તું સર્વેમાં સમાન છે તો શા માટે દુઃખી થાય છે?

અધઊર્ધ્વવિવર્જિતસર્વસમં બહિરન્તરવર્જિતસર્વસમમ્। યદિ ચૈકવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

તને ઉપર-નીચેનું ભેદ નથી, તું સર્વેમાં સમાન છે. તને બહાર-અંદરની ભેદરેખા નથી, તું સર્વેમાં સમાન છે. તને એકપણપણા (અલગાવ) નો અભાવ છે, તું સર્વેમાં સમાન છે તો એ મન, શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ કલ્પિતકલ્પવિચાર ઇતિ ન હિ કારણકાર્યવિચાર ઇતિ। પદસન્ધિવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં કલ્પિત કલ્પનાઓ કે કારણ-પરિણામ વિશે કોઈ વિચાર નથી. તું શબ્દોની જોડાણથી પર છે, સર્વેમાં સમાન છે. તો એ મન, તું સર્વેમાં સમાન છે તો શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ બોધવિબોધસમાધિરિતિ ન હિ દેશવિદેશસમાધિરિતિ। ન હિ કાલવિકાલસમાધિરિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં જ્ઞાન કે અજ્ઞાનની એકતા નથી, દેશ કે વિદેશની એકતા નથી, સમય કે અસમાન્ય સમયની એકતા નથી. તો એ મન, તું સર્વેમાં સમાન છે તો શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ કુમ્ભનભો ન હિ કુમ્ભ ઇતિ ન હિ જીવવપુર્ન હિ જીવ ઇતિ। ન હિ કારણકાર્યવિભાગ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

ન તો ઘડાની અંદરનું આકાશ છે, ન તો ઘડો છે; એ રીતે, ન તો જીવાત્મા છે, ન તો શરીરધારી જીવ છે. કારણ અને પરિણામની પણ કોઈ વહેચણી નથી. તો પછી, હે મન, બધું સરખું જ છે, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ સર્વનિરન્તરમોક્ષપદં લઘુદીર્ઘવિચારવિહીન ઇતિ। ન હિ વર્તુલકોણવિભાગ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં મુક્તિનું સ્થાન સર્વત્ર અને સતત છે, અહીં ટૂંકા-લાંબા જેવા કોઈ ભેદ નથી. વર્તુળ કે ખૂણાની પણ કોઈ વહેચણી નથી. તો પછી, હે મન, બધું સરખું જ છે, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ શૂન્યવિશૂન્યવિહીન ઇતિ ઇહ શુદ્ધવિશુદ્ધવિહીન ઇતિ। ઇહ સર્વવિસર્વવિહીન ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં ખાલીપણું કે ખાલીપણું નથી એવું કંઈ નથી; અહીં પવિત્રતા કે અપવિત્રતા પણ નથી; અહીં બધું છે કે કંઈ નથી એવું પણ નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ ભિન્નવિભિન્નવિચાર ઇતિ બહિરન્તરસન્ધિવિચાર ઇતિ। અરિમિત્રવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં ભિન્નતા કે અભિન્નતા વિશે કોઈ વિચાર નથી; બહાર કે અંદર વચ્ચે કોઈ સંબંધ શોધવાનો પ્રશ્ન નથી. દુશ્મન કે મિત્રથી રહિત, બધું સમાન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ શિષ્યવિશિષ્યસ્વરૂપૈતિ ન ચરાચરભેદવિચાર ઇતિ। ઇહ સર્વનિરન્તરમોક્ષપદં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં શિષ્ય કે ગુરુનું સ્વરૂપ નથી; ચળવળતું કે અચળ એવું કોઈ ભેદ નથી. અહીં સર્વત્ર મુક્તિ સતત પ્રવાહી છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

નનુ રૂપવિરૂપવિહીન ઇતિ નનુ ભિન્નવિભિન્નવિહીન ઇતિ। નનુ સર્ગવિસર્ગવિહીન ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં રૂપ કે અરુપ કંઈ નથી; અહીં ભેદ કે અભેદ પણ નથી; અહીં neither સર્જન કે વિસર્જન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન ગુણાગુણપાશનિબન્ધ ઇતિ મૃતજીવનકર્મ કરોમિ કથમ્। ઇતિ શુદ્ધનિરઞ્જનસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

ગુણ કે દોષથી કોઈ બંધન નથી; જીવતા કે મરેલા કર્મ હું કેવી રીતે કરી શકું? સર્વત્ર શુદ્ધ, નિર્મળ અને સમાન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ ભાવવિભાવવિહીન ઇતિ ઇહ કામવિકામવિહીન ઇતિ। ઇહ બોધતમં ખલુ મોક્ષસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં કોઈ અવસ્થા કે અવસ્થારહિતપણું નથી; અહીં ઇચ્છા કે અનિચ્છા પણ નથી; અહીં જ્ઞાન અને અજ્ઞાન પણ મુક્તિ જેટલું જ સમાન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ તત્ત્વનિરન્તરતત્ત્વમિતિ ન હિ સન્ધિવિસન્ધિવિહીન ઇતિ। યદિ સર્વવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં તત્વ સતત તત્વરૂપ છે; અહીં જોડાણ કે વિયોગનું અભાવ નથી. જો બધું જ બધાથી મુક્ત અને સમાન છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અનિકેતકુટી પરિવારસમં ઇહસઙ્ગવિસઙ્ગવિહીનપરમ્। ઇહ બોધવિબોધવિહીનપરં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

ઘર વિના કે કૂટિયામાં રહેવું હોય, બધા સંગાતી સમાન છે; અહીં લગાવ કે અલગાવથી પર છે; અહીં જ્ઞાન કે અજ્ઞાનથી પણ પર છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અવિકારવિકારમસત્યમિતિ અવિલક્ષવિલક્ષમસત્યમિતિ। યદિ કેવલમાત્મનિ સત્યમિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં પરિવર્તન કે અપરિવર્તન, બંને અસત્ય છે; અહીં ભેદ કે અભેદ, બંને અસત્ય છે. જો સત્ય માત્ર આત્મામાં જ છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ સર્વસમં ખલુ જીવ ઇતિ ઇહ સર્વનિરન્તરજીવ ઇતિ। ઇહ કેવલનિશ્ચલજીવ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં બધા જીવો ખરેખર સમાન છે; અહીં બધા જીવ સતત એકરૂપ છે; અહીં બધા જીવ માત્ર અચળ છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

અવિવેકવિવેકમબોધ ઇતિ અવિકલ્પવિકલ્પમબોધ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરબોધ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં વિવેક કે અવિવેક, બંને અજ્ઞાન છે; અહીં કલ્પના કે અકલ્પના, બંને અજ્ઞાન છે. જો સતત જ્ઞાન જ છે, તો હે મન, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ મોક્ષપદં ન હિ બન્ધપદં ન હિ પુણ્યપદં ન હિ પાપપદમ્। ન હિ પૂર્ણપદં ન હિ રિક્તપદં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં મુક્તિનું સ્થાન નથી, બંધનનું સ્થાન નથી, પુણ્યનું સ્થાન નથી, પાપનું સ્થાન નથી; પૂર્ણનું સ્થાન નથી, ખાલીનું સ્થાન પણ નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?