અવધૂતગીતા

પરાપરં વા ન ચ મે કદાચિત્ મધ્યસ્થભાવો હિ ન ચારિમિત્રમ્। હિતાહિતં ચાપિ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારા માટે ક્યારેય ઊંચું કે નીચું નથી, મધ્યસ્થ સ્થિતિ પણ નથી, મિત્ર કે શત્રુ પણ નથી; હિત કે અહિત વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

નોપાસકો નૈવમુપાસ્યરૂપં ન ચોપદેશો ન ચ મે ક્રિયા ચ। સંવિત્સ્વરૂપં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither ઉપાસક છું, neither ઉપાસ્ય સ્વરૂપ; neither ઉપદેશ છે, neither કોઈ ક્રિયા છે; ચેતનાના સ્વરૂપ વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

નો વ્યાપકં વ્યાપ્યમિહાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ન ચાલયં વાપિ નિરાલયં વા। અશૂન્યશૂન્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં neither વ્યાપક છે, neither વ્યાપ્ય; neither આશ્રય છે, neither અનાશ્રય; શૂન્ય કે અશૂન્ય વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ગ્રાહકો ગ્રાહ્યકમેવ કિઞ્ચિત્ ન કારણં વા મમ નૈવ કાર્યમ્। અચિન્ત્યચિન્ત્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં neither ગ્રાહક છે, neither ગ્રાહ્ય; મારા માટે કારણ કે કાર્ય કંઈ નથી; વિચારી શકાય તે કે અવિચારી વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ભેદકં વાપિ ન ચૈવ ભેદ્યં ન વેદકં વા મમ નૈવ વેદ્યમ્। ગતાગતં તાત કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં neither ભેદક છે, neither ભેદ્ય; neither જાણનાર છે, neither જાણવાનું છે; આવવું કે જવું વિશે હું શું કહું, પ્રિય? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ચાસ્તિ દેહો ન ચ મે વિદેહો બુદ્દિર્મનો મે ન હિ ચેન્દ્રિયાણિ। રાગો વિરાગશ્ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં શરીર નથી, હું શરીર વિનાનો પણ નથી; બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો—કઈ પણ નથી; રાગ કે વિરાગ વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ઉલ્લેખમાત્રં ન હિ ભિન્નમુચ્ચૈ- રુલ્લેખમાત્રં ન તિરોહિતં વૈ। સમાસમં મિત્ર કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અલગ અલગ દેખાતું કોઈ માત્ર દેખાવ નથી, છુપાયેલું પણ નથી; એકતા કે વિભાજન વિશે હું શું કહું, મિત્ર? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

જિતેન્દ્રિયોઽહં ત્વજિતેન્દ્રિયો વા ન સંયમો મે નિયમો ન જાતઃ। જયાજયૌ મિત્ર કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવેલો છું, neither જીત ન મેળવેલો; મારા માટે સંયમ કે નિયમ ક્યારેય ઉદભવ્યા નથી; જીત કે હાર વિશે હું શું કહું, મિત્ર? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

અમૂર્તમૂર્તિર્ન ચ મે કદાચિ- દાદ્યન્તમધ્યં ન ચ મે કદાચિત્। બલાબલં મિત્ર કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું ક્યારેય રૂપવાળો કે રૂપ વિનાનો નથી; મારા માટે neither શરૂઆત, neither અંત, neither મધ્ય છે; બલ કે અબલ વિશે હું શું કહું, મિત્ર? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

મૃતામૃતં વાપિ વિષાવિષં ચ સઞ્જાયતે તાત ન મે કદાચિત્। અશુદ્ધશુદ્ધં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મૃત્યુ કે અમૃતત્વ, ઝેર કે અમૃત – એ બધું મારા માટે ક્યારેય નથી જ. પવિત્ર કે અપવિત્રની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સ્વપ્નઃ પ્રબોધો ન ચ યોગમુદ્રા નક્તં દિવા વાપિ ન મે કદાચિત્। અતુર્યતુર્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને માટે સ્વપ્ન કે જાગૃતિ નથી, યોગની કોઈ સ્થિતિ નથી, રાત કે દિવસ પણ ક્યારેય નથી. ચોથું કે ચોથું નહીં – એ બધાની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સંવિદ્ધિ માં સર્વવિસર્વમુક્તં માયા વિમાયા ન ચ મે કદાચિત્। સન્ધ્યાદિકં કર્મ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને તું ચેતનાનું સ્વરૂપ જાણ, હું બધાથી અને બધામાંથી મુક્ત છું, માયા કે અમાયા ક્યારેય મને સ્પર્શતી નથી. સંધ્યા વગેરે કૃત્યની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સંવિદ્ધિ માં સર્વસમાધિયુક્તં સંવિદ્ધિ માં લક્ષ્યવિલક્ષ્યમુક્તમ્। યોગં વિયોગં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને તું ચેતનાનું સ્વરૂપ જાણ, હું સર્વ સમાધિમાં એકરૂપ છું, અને સર્વ લક્ષ્યોથી પર છું. યોગ કે વિયોગની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

મૂર્ખોઽપિ નાહં ન ચ પણ્ડિતોઽહં મૌનં વિમૌનં ન ચ મે કદાચિત્। તર્કં વિતર્કં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither મૂર્ખ છું, ન પંડિત છું; મૌન કે અમૌન ક્યારેય મારું નથી. તર્ક કે વિવાદ વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

પિતા ચ માતા ચ કુલં ન જાતિ- ર્જન્માદિ મૃત્યુર્ન ચ મે કદાચિત્। સ્નેહં વિમોહં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારો પિતા કે માતા નથી, કુળ કે જાતિ પણ નથી; જન્મ કે મૃત્યુ ક્યારેય નથી. લાગણી કે મોહ વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

અસ્તં ગતો નૈવ સદોદિતોઽહં તેજોવિતેજો ન ચ મે કદાચિત્। સન્ધ્યાદિકં કર્મ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું ક્યારેય અસ્ત નથી થતો, ને ક્યારેય સદા ઉગતો પણ નથી; તેજ હોય કે ન હોય, એ પણ મારું નથી. સંધ્યા વગેરે કર્મો વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

અસંશયં વિદ્ધિ નિરાકુલં માં અસંશયં વિદ્ધિ નિરન્તરં મામ્। અસંશયં વિદ્ધિ નિરઞ્જનં માં સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને નિઃશંકપણે જાણ, હું અચંચળ છું; મને નિઃશંકપણે જાણ, હું સતત છું; મને નિઃશંકપણે જાણ, હું નિર્મળ છું; હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

ધ્યાનાનિ સર્વાણિ પરિત્યજન્તિ શુભાશુભં કર્મ પરિત્યજન્તિ। ત્યાગામૃતં તાત પિબન્તિ ધીરાઃ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

ધ્યાનના બધા પ્રકારો ત્યજી દે છે, સારા કે ખરાબ બધા કર્મો પણ છોડી દે છે; ધીરજવાળા લોકો ત્યાગના અમૃતને પીવે છે, પ્રિય, કારણ કે હું સ્વરૂપમુક્તિ છું, સર્વ રોગોથી પર છું.

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

તે પ્રાપ્ત કરે છે, તે પ્રાપ્ત કરે છે—જ્યાં કોઈ ઈચ્છાનો લક્ષણ જ નથી, ખરેખર ત્યાં જ; જે સમભાવમાં લીન છે, ધ્યાનથી શુદ્ધ થયો છે, એ પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.

ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

આ રીતે ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

ૐ ઇતિ ગદિતં ગગનસમં તત્ ન પરાપરસારવિચાર ઇતિ। અવિલાસવિલાસનિરાકરણં કથમક્ષરબિન્દુસમુચ્ચરણમ્

ૐ. આ ગગન સમાન કહાયું, જેમાં ઊંચા-નીચા વિચારનો વિષય જ નથી; જ્યાં બધું રમણ અને અરમણ નકારાયું છે, ત્યાં કઈ રીતે અક્ષર બિંદુનું ઉચ્ચારણ શક્ય છે?

ઇતિ તત્ત્વમસિપ્રભૃતિશ્રુતિભિઃ પ્રતિપાદિતમાત્મનિ તત્ત્વમસિ। ત્વમુપાધિવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

‘તુ એ છે’ જેવી ઉપદેશવાણીથી આત્મામાં સાચું તત્વ જાણી લીધું છે. તું બધાં બંધનોમાંથી મુક્ત અને સર્વેમાં સમાન છે. એ મન, તું સર્વેમાં સમાન છે તો શા માટે દુઃખી થાય છે?

અધઊર્ધ્વવિવર્જિતસર્વસમં બહિરન્તરવર્જિતસર્વસમમ્। યદિ ચૈકવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

તને ઉપર-નીચેનું ભેદ નથી, તું સર્વેમાં સમાન છે. તને બહાર-અંદરની ભેદરેખા નથી, તું સર્વેમાં સમાન છે. તને એકપણપણા (અલગાવ) નો અભાવ છે, તું સર્વેમાં સમાન છે તો એ મન, શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ કલ્પિતકલ્પવિચાર ઇતિ ન હિ કારણકાર્યવિચાર ઇતિ। પદસન્ધિવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં કલ્પિત કલ્પનાઓ કે કારણ-પરિણામ વિશે કોઈ વિચાર નથી. તું શબ્દોની જોડાણથી પર છે, સર્વેમાં સમાન છે. તો એ મન, તું સર્વેમાં સમાન છે તો શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ બોધવિબોધસમાધિરિતિ ન હિ દેશવિદેશસમાધિરિતિ। ન હિ કાલવિકાલસમાધિરિતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં જ્ઞાન કે અજ્ઞાનની એકતા નથી, દેશ કે વિદેશની એકતા નથી, સમય કે અસમાન્ય સમયની એકતા નથી. તો એ મન, તું સર્વેમાં સમાન છે તો શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ કુમ્ભનભો ન હિ કુમ્ભ ઇતિ ન હિ જીવવપુર્ન હિ જીવ ઇતિ। ન હિ કારણકાર્યવિભાગ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

ન તો ઘડાની અંદરનું આકાશ છે, ન તો ઘડો છે; એ રીતે, ન તો જીવાત્મા છે, ન તો શરીરધારી જીવ છે. કારણ અને પરિણામની પણ કોઈ વહેચણી નથી. તો પછી, હે મન, બધું સરખું જ છે, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ સર્વનિરન્તરમોક્ષપદં લઘુદીર્ઘવિચારવિહીન ઇતિ। ન હિ વર્તુલકોણવિભાગ ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં મુક્તિનું સ્થાન સર્વત્ર અને સતત છે, અહીં ટૂંકા-લાંબા જેવા કોઈ ભેદ નથી. વર્તુળ કે ખૂણાની પણ કોઈ વહેચણી નથી. તો પછી, હે મન, બધું સરખું જ છે, તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ઇહ શૂન્યવિશૂન્યવિહીન ઇતિ ઇહ શુદ્ધવિશુદ્ધવિહીન ઇતિ। ઇહ સર્વવિસર્વવિહીન ઇતિ કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં ખાલીપણું કે ખાલીપણું નથી એવું કંઈ નથી; અહીં પવિત્રતા કે અપવિત્રતા પણ નથી; અહીં બધું છે કે કંઈ નથી એવું પણ નથી. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?

ન હિ ભિન્નવિભિન્નવિચાર ઇતિ બહિરન્તરસન્ધિવિચાર ઇતિ। અરિમિત્રવિવર્જિતસર્વસમં કિમુ રોદિષિ માનસિ સર્વસમમ્

અહીં ભિન્નતા કે અભિન્નતા વિશે કોઈ વિચાર નથી; બહાર કે અંદર વચ્ચે કોઈ સંબંધ શોધવાનો પ્રશ્ન નથી. દુશ્મન કે મિત્રથી રહિત, બધું સમાન છે. હે મન, બધું સમાન છે, તો તું શા માટે દુઃખી થાય છે?