અવધૂતગીતા

દહનપવનહીનં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનમેક- મવનિજલવિહીનં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનરૂપમ્। સમગમનવિહીનં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનમેકં ગગનમિવ વિશાલં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનમેકમ્

જાણ કે જ્ઞાનમાં અગ્નિ અને પવન નથી. જાણ કે જ્ઞાનનું સ્વરૂપ પૃથ્વી અને પાણીથી રહિત છે. જાણ કે જ્ઞાનમાં આવવું-જવું નથી. જાણ કે જ્ઞાન આકાશ જેટલું વિશાળ છે.

ન શૂન્યરૂપં ન વિશૂન્યરૂપં ન શુદ્ધરૂપં ન વિશુદ્ધરૂપમ્। રૂપં વિરૂપં ન ભવામિ કિઞ્ચિત્ સ્વરૂપરૂપં પરમાર્થતત્ત્વમ્

હું શૂન્ય રૂપ નથી, શૂન્ય ન હોવું પણ નથી, શુદ્ધ રૂપ નથી, અશુદ્ધ પણ નથી; હું રૂપ કે રૂપ વિનાનું કંઈ પણ નથી—મારું સાચું સ્વરૂપ એ પરમ સત્ય છે.

મુઞ્ચ મુઞ્ચ હિ સંસારં ત્યાગં મુઞ્ચ હિ સર્વથા। ત્યાગાત્યાગવિષં શુદ્ધમમૃતં સહજં ધ્રુવમ્

સંસાર છોડો, ખરેખર છોડો; ત્યાગ પણ સંપૂર્ણ રીતે છોડો. ત્યાગ અને ત્યાગ ન કરવાનું ઝેર, એ શુદ્ધ, અમર, સ્વાભાવિક અને અચળ છે.

ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

આ રીતે ત્રીજો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

નાવાહનં નૈવ વિસર્જનં વા પુષ્પાણિ પત્રાણિ કથં ભવન્તિ। ધ્યાનાનિ મન્ત્રાણિ કથં ભવન્તિ સમાસમં ચૈવ શિવાર્ચનં ચ

અહીં neither આવાહન છે, neither વિસર્જન છે; તો ફૂલો કે પાંદડાં ક્યાંથી આવે? ધ્યાન, મંત્ર—કઈ રીતે થાય? શિવની પૂજા, સંક્ષિપ્ત કે વિગતવાર—કઈ રીતે થાય?

ન કેવલં બન્ધવિબન્ધમુક્તો ન કેવલં શુદ્ધવિશુદ્ધમુક્તઃ। ન કેવલં યોગવિયોગમુક્તઃ સ વૈ વિમુક્તો ગગનોપમોઽહમ્

હું માત્ર બંધન અને મુક્તિથી મુક્ત નથી, માત્ર શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા થી મુક્ત નથી, માત્ર યોગના જોડાણ અને વિયોગથી મુક્ત નથી; ખરેખર, હું મુક્ત છું—આકાશ જેવો વિશાળ.

સઞ્જાયતે સર્વમિદં હિ તથ્યં સઞ્જાયતે સર્વમિદં વિતથ્યમ્। એવં વિકલ્પો મમ નૈવ જાતઃ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

આ બધું સાચું છે, આ બધું ખોટું પણ છે; પણ આવા ભેદ-અભેદ મારા માટે ક્યારેય ઉદભવ્યા નથી—હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન સાઞ્જનં ચૈવ નિરઞ્જનં વા ન ચાન્તરં વાપિ નિરન્તરં વા। અન્તર્વિભન્નં ન હિ મે વિભાતિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં રંગ સાથે કે રંગ વગર કંઈ નથી, અંદર કે બહાર કંઈ નથી; અંદર કંઈ પણ અલગ દેખાતું નથી—હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

અબોધબોધો મમ નૈવ જાતો બોધસ્વરૂપં મમ નૈવ જાતમ્। નિર્બોધબોધં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારા માટે અજ્ઞાન કે જ્ઞાન ક્યારેય ઉદભવ્યા નથી; જ્ઞાન સ્વરૂપ પણ ક્યારેય ઉદભવ્યું નથી. જ્ઞાન કે અજ્ઞાન વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ધર્મયુક્તો ન ચ પાપયુક્તો ન બન્ધયુક્તો ન ચ મોક્ષયુક્તઃ। યુક્તં ત્વયુક્તં ન ચ મે વિભાતિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither ધર્મ સાથે જોડાયેલો છું, neither પાપ સાથે; neither બંધન સાથે, neither મુક્તિ સાથે; જોડાયેલું કે અજોડ, કંઈ પણ મને દેખાતું નથી—હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

પરાપરં વા ન ચ મે કદાચિત્ મધ્યસ્થભાવો હિ ન ચારિમિત્રમ્। હિતાહિતં ચાપિ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારા માટે ક્યારેય ઊંચું કે નીચું નથી, મધ્યસ્થ સ્થિતિ પણ નથી, મિત્ર કે શત્રુ પણ નથી; હિત કે અહિત વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

નોપાસકો નૈવમુપાસ્યરૂપં ન ચોપદેશો ન ચ મે ક્રિયા ચ। સંવિત્સ્વરૂપં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither ઉપાસક છું, neither ઉપાસ્ય સ્વરૂપ; neither ઉપદેશ છે, neither કોઈ ક્રિયા છે; ચેતનાના સ્વરૂપ વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

નો વ્યાપકં વ્યાપ્યમિહાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ન ચાલયં વાપિ નિરાલયં વા। અશૂન્યશૂન્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં neither વ્યાપક છે, neither વ્યાપ્ય; neither આશ્રય છે, neither અનાશ્રય; શૂન્ય કે અશૂન્ય વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ગ્રાહકો ગ્રાહ્યકમેવ કિઞ્ચિત્ ન કારણં વા મમ નૈવ કાર્યમ્। અચિન્ત્યચિન્ત્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં neither ગ્રાહક છે, neither ગ્રાહ્ય; મારા માટે કારણ કે કાર્ય કંઈ નથી; વિચારી શકાય તે કે અવિચારી વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ભેદકં વાપિ ન ચૈવ ભેદ્યં ન વેદકં વા મમ નૈવ વેદ્યમ્। ગતાગતં તાત કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં neither ભેદક છે, neither ભેદ્ય; neither જાણનાર છે, neither જાણવાનું છે; આવવું કે જવું વિશે હું શું કહું, પ્રિય? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન ચાસ્તિ દેહો ન ચ મે વિદેહો બુદ્દિર્મનો મે ન હિ ચેન્દ્રિયાણિ। રાગો વિરાગશ્ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં શરીર નથી, હું શરીર વિનાનો પણ નથી; બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો—કઈ પણ નથી; રાગ કે વિરાગ વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ઉલ્લેખમાત્રં ન હિ ભિન્નમુચ્ચૈ- રુલ્લેખમાત્રં ન તિરોહિતં વૈ। સમાસમં મિત્ર કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અલગ અલગ દેખાતું કોઈ માત્ર દેખાવ નથી, છુપાયેલું પણ નથી; એકતા કે વિભાજન વિશે હું શું કહું, મિત્ર? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

જિતેન્દ્રિયોઽહં ત્વજિતેન્દ્રિયો વા ન સંયમો મે નિયમો ન જાતઃ। જયાજયૌ મિત્ર કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવેલો છું, neither જીત ન મેળવેલો; મારા માટે સંયમ કે નિયમ ક્યારેય ઉદભવ્યા નથી; જીત કે હાર વિશે હું શું કહું, મિત્ર? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

અમૂર્તમૂર્તિર્ન ચ મે કદાચિ- દાદ્યન્તમધ્યં ન ચ મે કદાચિત્। બલાબલં મિત્ર કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું ક્યારેય રૂપવાળો કે રૂપ વિનાનો નથી; મારા માટે neither શરૂઆત, neither અંત, neither મધ્ય છે; બલ કે અબલ વિશે હું શું કહું, મિત્ર? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

મૃતામૃતં વાપિ વિષાવિષં ચ સઞ્જાયતે તાત ન મે કદાચિત્। અશુદ્ધશુદ્ધં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મૃત્યુ કે અમૃતત્વ, ઝેર કે અમૃત – એ બધું મારા માટે ક્યારેય નથી જ. પવિત્ર કે અપવિત્રની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સ્વપ્નઃ પ્રબોધો ન ચ યોગમુદ્રા નક્તં દિવા વાપિ ન મે કદાચિત્। અતુર્યતુર્યં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને માટે સ્વપ્ન કે જાગૃતિ નથી, યોગની કોઈ સ્થિતિ નથી, રાત કે દિવસ પણ ક્યારેય નથી. ચોથું કે ચોથું નહીં – એ બધાની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સંવિદ્ધિ માં સર્વવિસર્વમુક્તં માયા વિમાયા ન ચ મે કદાચિત્। સન્ધ્યાદિકં કર્મ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને તું ચેતનાનું સ્વરૂપ જાણ, હું બધાથી અને બધામાંથી મુક્ત છું, માયા કે અમાયા ક્યારેય મને સ્પર્શતી નથી. સંધ્યા વગેરે કૃત્યની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

સંવિદ્ધિ માં સર્વસમાધિયુક્તં સંવિદ્ધિ માં લક્ષ્યવિલક્ષ્યમુક્તમ્। યોગં વિયોગં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને તું ચેતનાનું સ્વરૂપ જાણ, હું સર્વ સમાધિમાં એકરૂપ છું, અને સર્વ લક્ષ્યોથી પર છું. યોગ કે વિયોગની વાત હું કેમ કરું? હું તો મુક્તિનું સ્વરૂપ છું, સર્વ રોગોથી રહિત છું.

મૂર્ખોઽપિ નાહં ન ચ પણ્ડિતોઽહં મૌનં વિમૌનં ન ચ મે કદાચિત્। તર્કં વિતર્કં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું neither મૂર્ખ છું, ન પંડિત છું; મૌન કે અમૌન ક્યારેય મારું નથી. તર્ક કે વિવાદ વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

પિતા ચ માતા ચ કુલં ન જાતિ- ર્જન્માદિ મૃત્યુર્ન ચ મે કદાચિત્। સ્નેહં વિમોહં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારો પિતા કે માતા નથી, કુળ કે જાતિ પણ નથી; જન્મ કે મૃત્યુ ક્યારેય નથી. લાગણી કે મોહ વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

અસ્તં ગતો નૈવ સદોદિતોઽહં તેજોવિતેજો ન ચ મે કદાચિત્। સન્ધ્યાદિકં કર્મ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

હું ક્યારેય અસ્ત નથી થતો, ને ક્યારેય સદા ઉગતો પણ નથી; તેજ હોય કે ન હોય, એ પણ મારું નથી. સંધ્યા વગેરે કર્મો વિશે હું શું કહું? હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

અસંશયં વિદ્ધિ નિરાકુલં માં અસંશયં વિદ્ધિ નિરન્તરં મામ્। અસંશયં વિદ્ધિ નિરઞ્જનં માં સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મને નિઃશંકપણે જાણ, હું અચંચળ છું; મને નિઃશંકપણે જાણ, હું સતત છું; મને નિઃશંકપણે જાણ, હું નિર્મળ છું; હું તો મુક્તિના સ્વરૂપે, સર્વ દુઃખથી રહિત છું.

ધ્યાનાનિ સર્વાણિ પરિત્યજન્તિ શુભાશુભં કર્મ પરિત્યજન્તિ। ત્યાગામૃતં તાત પિબન્તિ ધીરાઃ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

ધ્યાનના બધા પ્રકારો ત્યજી દે છે, સારા કે ખરાબ બધા કર્મો પણ છોડી દે છે; ધીરજવાળા લોકો ત્યાગના અમૃતને પીવે છે, પ્રિય, કારણ કે હું સ્વરૂપમુક્તિ છું, સર્વ રોગોથી પર છું.

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

તે પ્રાપ્ત કરે છે, તે પ્રાપ્ત કરે છે—જ્યાં કોઈ ઈચ્છાનો લક્ષણ જ નથી, ખરેખર ત્યાં જ; જે સમભાવમાં લીન છે, ધ્યાનથી શુદ્ધ થયો છે, એ પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.