અવધૂતગીતા

બ્રહ્માદયઃ સુરગણાઃ કથમત્ર સન્તિ સ્વર્ગાદયો વસતયઃ કથમત્ર સન્તિ। યદ્યેકરૂપમમલં પરમાર્થતત્ત્વં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ અહીં કેવી રીતે હોઈ શકે? સ્વર્ગ અને અન્ય વસવાટ અહીં કેવી રીતે હોઈ શકે? જો પરમ તત્વ એકરૂપ, નિર્મલ અને દ્વિતિય રહિત છે, તો હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.

નિર્નેતિ નેતિ વિમલો હિ કથં વદામિ નિઃશેષશેષવિમલો હિ કથં વદામિ। નિર્લિઙ્ગલિઙ્ગવિમલો હિ કથં વદામિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

નેતિ નેતિથી પર, શુદ્ધને હું કેવી રીતે કહું? સંપૂર્ણથી પર, શુદ્ધને હું કેવી રીતે કહું? લિંગથી પર, શુદ્ધને હું કેવી રીતે કહું? હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.

નિષ્કર્મકર્મપરમં સતતં કરોમિ નિઃસઙ્ગસઙ્ગરહિતં પરમં વિનોદમ્। નિર્દેહદેહરહિતં સતતં વિનોદં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હું હંમેશા કર્મ અને અક્ર્મથી પરમ કર્મ કરું છું; હું હંમેશા સંગ અને અસંગથી મુક્ત પરમ આનંદ માણું છું; હું હંમેશા દેહ અને દેહવિહિનતાથી મુક્ત આનંદ માણું છું; હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.

માયાપ્રપઞ્ચરચના ન ચ મે વિકારઃ। કૌટિલ્યદમ્ભરચના ન ચ મે વિકારઃ। સત્યાનૃતેતિ રચના ન ચ મે વિકારો જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

માયાએ રચેલો આ જગત મારા માટે કોઈ ફેરફાર નથી. વાંકાપણું કે દંભ પણ મારા માટે કોઈ બદલાવ નથી. સાચું કે ખોટું એમ વિભાજન પણ મારી અંદર કોઈ ફેરફાર નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

સન્ધ્યાદિકાલરહિતં ન ચ મે વિયોગો- હ્યન્તઃ પ્રબોધરહિતં બધિરો ન મૂકઃ। એવં વિકલ્પરહિતં ન ચ ભાવશુદ્ધં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મારે માટે પ્રભાત કે સંધ્યા જેવા સમયના ભેદ નથી, મને કોઈ વિયોગ નથી. મારી અંદર જાગૃતિનો અભાવ નથી, હું neither બહેરો છું કે ન મૌન છું. આમ, હું બધા વિચારોના ભેદથી પર છું, શુદ્ધ કે અશુદ્ધ ભાવથી પણ પર છું. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

નિર્નાથનાથરહિતં હિ નિરાકુલં વૈ નિશ્ચિત્તચિત્તવિગતં હિ નિરાકુલં વૈ। સંવિદ્ધિ સર્વવિગતં હિ નિરાકુઅલં વૈ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હું કોઈ ગુરુ કે શિષ્યથી રહિત છું, સાચે જ નિશ્ચલ છું. મન કે મનનો અભાવ, બંનેથી પર છું, નિશ્ચલ છું. ચેતનામાંથી બધા ભેદ દૂર થઈ ગયા છે, હું નિશ્ચલ છું. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

કાન્તારમન્દિરમિદં હિ કથં વદામિ સંસિદ્ધસંશયમિદં હિ કથં વદામિ। એવં નિરન્તરસમં હિ નિરાકુલં વૈ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

આ જંગલ જેવું નિવાસ હું કેમ વર્ણવી શકું? આ પૂર્ણ નિશ્ચિતતા અને શંકા હું કેવી રીતે કહી શકું? હું તો સતત સમાન અને નિશ્ચલ છું. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

નિર્જીવજીવરહિતં સતતં વિભાતિ નિર્બીજબીજરહિતં સતતં વિભાતિ। નિર્વાણબન્ધરહિતં સતતં વિભાતિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હંમેશા તેજસ્વી, જીવ અને અજિવ બંનેથી રહિત છું. હંમેશા તેજસ્વી, બીજ અને બીજરહિતપણાથી રહિત છું. હંમેશા તેજસ્વી, બંધન અને મોક્ષથી રહિત છું. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

સમ્ભૂતિવર્જિતમિદં સતતં વિભાતિ સંસારવર્જિતમિદં સતતં વિભાતિ। સંહારવર્જિતમિઅદં સતતં વિભાતિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હંમેશા તેજસ્વી, ઉત્પત્તિથી રહિત છું. હંમેશા તેજસ્વી, સંસારથી રહિત છું. હંમેશા તેજસ્વી, લયથી રહિત છું. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

ઉલ્લેખમાત્રમપિ તે ન ચ નામરૂપં નિર્ભિન્નભિન્નમપિ તે ન હિ વસ્તુ કિઞ્ચિત્। નિર્લજ્જમાનસ કરોષિ કથં વિષાદં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

તને નામ અને રૂપનો લવલેશ પણ નથી. તારા માટે ખરેખર ભિન્ન કે અભિન્ન કંઈ નથી. નિર્લજ્જ મન, તું શા માટે ઉદાસ થાય છે? હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

કિં નામ રોદિષિ સખે ન જરા ન મૃત્યુઃ કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ જન્મ દુઃખમ્। કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે વિકારો જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મિત્ર, તું શા માટે રડે છે? તારા માટે ન તો વૃદ્ધાવસ્થા છે, ન મૃત્યુ. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે જન્મનું દુઃખ નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ ફેરફાર નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે સ્વરૂપં કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે વિરૂપમ્। કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે વયાંસિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મિત્ર, તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ સ્વરૂપ નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ વિકૃતિ નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ વય નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે વયાંસિ કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે મનાંસિ। કિં નામ રોદિષિ સખે ન તવેન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મિત્ર, તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ વય નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે મન નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે ઇન્દ્રિયો નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તેઽસ્તિ કામઃ કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે પ્રલોભઃ। કિં નામ રોદિષિ સખે ન ચ તે વિમોહો જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મિત્ર, તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ ઇચ્છા નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ લોભ નથી. તું શા માટે રડે છે? તારા માટે કોઈ મોહ નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

ઐશ્વર્યમિચ્છસિ કથં ન ચ તે ધનાનિ ઐશ્વર્યમિચ્છસિ કથં ન ચ તે હિ પત્ની। ઐશ્વર્યમિચ્છસિ કથં ન ચ તે મમેતિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

તને કોઈ ધન નથી, તો તું વૈભવની ઇચ્છા કેમ કરે છે? તને પત્ની નથી, તો તું વૈભવની ઇચ્છા કેમ કરે છે? તને 'મારું' એવું પણ નથી, તો તું વૈભવની ઇચ્છા કેમ કરે છે? હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

લિઙ્ગપ્રપઞ્ચજનુષી ન ચ તે ન મે ચ નિર્લજ્જમાનસમિદં ચ વિભાતિ ભિન્નમ્। નિર્ભેદભેદરહિતં ન ચ તે ન મે ચ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

લિંગરૂપ જગત neither તારા માટે છે, ન મારા માટે. આ નિર્લજ્જ મન અલગ-અલગ દેખાય છે. તારા કે મારા માટે ભેદ કે અભેદ કંઈ નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

નો વાણુમાત્રમપિ તે હિ વિરાગરૂપં નો વાણુમાત્રમપિ તે હિ સરાગરૂપમ્। નો વાણુમાત્રમપિ તે હિ સકામરૂપં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

તારા અંદર વૈરાગ્યનો લવલેશ પણ નથી. તારા અંદર રાગનો લવલેશ પણ નથી. તારા અંદર કામનો લવલેશ પણ નથી. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

ધ્યાતા ન તે હિ હૃદયે ન ચ તે સમાધિ- ર્ધ્યાનં ન તે હિ હૃદયે ન બહિઃ પ્રદેશઃ। ધ્યેયં ન ચેતિ હૃદયે ન હિ વસ્તુ કાલો જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

તારા હૃદયમાં ધ્યાન કરનાર નથી, ન તો સમાધિ છે. તારા હૃદયમાં ધ્યાન નથી, ન તો બહાર ક્યાંય સ્થાન છે. તારા હૃદયમાં ધ્યાન કરવાનું કંઈ નથી, ન તો કોઈ વસ્તુ કે સમય છે. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

યત્સારભૂતમખિલં કથિતં મયા તે ન ત્વં ન મે ન મહતો ન ગુરુર્ન ન શિષ્યઃ। સ્વચ્છન્દરૂપસહજં પરમાર્થતત્ત્વં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

જે બધું મહત્વપૂર્ણ હતું તે મેં તને કહી દીધું. તું નથી, હું નથી, મહાન નથી, ગુરુ નથી, શિષ્ય નથી. પરમ તત્વ તો સ્વાભાવિક, સ્વતંત્ર સ્વરૂપ છે. હું તો જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવો.

કથમિહ પરમાર્થં તત્ત્વમાનન્દરૂપં કથમિહ પરમાર્થં નૈવમાનન્દરૂપમ્। કથમિહ પરમાર્થં જ્ઞાનવિજ્ઞાનરૂપં યદિ પરમહમેકં વર્તતે વ્યોમરૂપમ્

અહીં પરમ તત્વ સુખરૂપ કેમ હોઈ શકે? અહીં પરમ તત્વ સુખરૂપ કેમ ન હોઈ શકે? અહીં પરમ તત્વ જ્ઞાન અને અનુભવરૂપ કેમ હોઈ શકે, જો પરમ 'હું' એકમાત્ર, આકાશરૂપ છે?

દહનપવનહીનં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનમેક- મવનિજલવિહીનં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનરૂપમ્। સમગમનવિહીનં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનમેકં ગગનમિવ વિશાલં વિદ્ધિ વિજ્ઞાનમેકમ્

જાણ કે જ્ઞાનમાં અગ્નિ અને પવન નથી. જાણ કે જ્ઞાનનું સ્વરૂપ પૃથ્વી અને પાણીથી રહિત છે. જાણ કે જ્ઞાનમાં આવવું-જવું નથી. જાણ કે જ્ઞાન આકાશ જેટલું વિશાળ છે.

ન શૂન્યરૂપં ન વિશૂન્યરૂપં ન શુદ્ધરૂપં ન વિશુદ્ધરૂપમ્। રૂપં વિરૂપં ન ભવામિ કિઞ્ચિત્ સ્વરૂપરૂપં પરમાર્થતત્ત્વમ્

હું શૂન્ય રૂપ નથી, શૂન્ય ન હોવું પણ નથી, શુદ્ધ રૂપ નથી, અશુદ્ધ પણ નથી; હું રૂપ કે રૂપ વિનાનું કંઈ પણ નથી—મારું સાચું સ્વરૂપ એ પરમ સત્ય છે.

મુઞ્ચ મુઞ્ચ હિ સંસારં ત્યાગં મુઞ્ચ હિ સર્વથા। ત્યાગાત્યાગવિષં શુદ્ધમમૃતં સહજં ધ્રુવમ્

સંસાર છોડો, ખરેખર છોડો; ત્યાગ પણ સંપૂર્ણ રીતે છોડો. ત્યાગ અને ત્યાગ ન કરવાનું ઝેર, એ શુદ્ધ, અમર, સ્વાભાવિક અને અચળ છે.

ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

આ રીતે ત્રીજો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

નાવાહનં નૈવ વિસર્જનં વા પુષ્પાણિ પત્રાણિ કથં ભવન્તિ। ધ્યાનાનિ મન્ત્રાણિ કથં ભવન્તિ સમાસમં ચૈવ શિવાર્ચનં ચ

અહીં neither આવાહન છે, neither વિસર્જન છે; તો ફૂલો કે પાંદડાં ક્યાંથી આવે? ધ્યાન, મંત્ર—કઈ રીતે થાય? શિવની પૂજા, સંક્ષિપ્ત કે વિગતવાર—કઈ રીતે થાય?

ન કેવલં બન્ધવિબન્ધમુક્તો ન કેવલં શુદ્ધવિશુદ્ધમુક્તઃ। ન કેવલં યોગવિયોગમુક્તઃ સ વૈ વિમુક્તો ગગનોપમોઽહમ્

હું માત્ર બંધન અને મુક્તિથી મુક્ત નથી, માત્ર શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા થી મુક્ત નથી, માત્ર યોગના જોડાણ અને વિયોગથી મુક્ત નથી; ખરેખર, હું મુક્ત છું—આકાશ જેવો વિશાળ.

સઞ્જાયતે સર્વમિદં હિ તથ્યં સઞ્જાયતે સર્વમિદં વિતથ્યમ્। એવં વિકલ્પો મમ નૈવ જાતઃ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

આ બધું સાચું છે, આ બધું ખોટું પણ છે; પણ આવા ભેદ-અભેદ મારા માટે ક્યારેય ઉદભવ્યા નથી—હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

ન સાઞ્જનં ચૈવ નિરઞ્જનં વા ન ચાન્તરં વાપિ નિરન્તરં વા। અન્તર્વિભન્નં ન હિ મે વિભાતિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

અહીં રંગ સાથે કે રંગ વગર કંઈ નથી, અંદર કે બહાર કંઈ નથી; અંદર કંઈ પણ અલગ દેખાતું નથી—હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.

અબોધબોધો મમ નૈવ જાતો બોધસ્વરૂપં મમ નૈવ જાતમ્। નિર્બોધબોધં ચ કથં વદામિ સ્વરૂપનિર્વાણમનામયોઽહમ્

મારા માટે અજ્ઞાન કે જ્ઞાન ક્યારેય ઉદભવ્યા નથી; જ્ઞાન સ્વરૂપ પણ ક્યારેય ઉદભવ્યું નથી. જ્ઞાન કે અજ્ઞાન વિશે હું શું કહું? હું મારા સ્વરૂપમાં વિલય પામેલો, દુઃખથી મુક્ત છું.