અવધૂતગીતા

ઘટે ભિન્ને ઘટાકાશ આકાશે લીયતે યથા। દેહાભાવે તથા યોગી સ્વરૂપે પરમાત્મનિ

જેમ ઘડું તૂટી જાય ત્યારે ઘડાના અંદરના આકાશે આકાશમાં લીન થઈ જાય છે, એ જ રીતે, દેહના અભાવે યોગી પોતાના સ્વરૂપ, પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે.

ઉક્તેયં કર્મયુક્તાનાં મતિર્યાન્તેઽપિ સા ગતિઃ। ન ચોક્તા યોગયુક્તાનાં મતિર્યાન્તેઽપિ સા ગતિઃ

આ ઉપદેશ કર્મમાં જોડાયેલા લોકો માટે છે; તેમનો મત અંતે આવે તો એ જ તેમનો માર્ગ છે. પણ યોગમાં સ્થિત લોકો માટે નથી; તેમનો મત અંતે આવે તો એ જ તેમનો માર્ગ છે.

યા ગતિઃ કર્મયુક્તાનાં સા ચ વાગિન્દ્રિયાદ્વદેત્। યોગિનાં યા ગતિઃ ક્વાપિ હ્યકથ્યા ભવતોર્જિતા

કર્મમાં જોડાયેલા લોકોનો માર્ગ વાણી અને ઇન્દ્રિયથી કહેવાય છે; યોગીઓનો માર્ગ ક્યાંક હોય, પણ એ અકથ્ય છે અને તેઓએ પ્રાપ્ત કર્યો છે.

એવં જ્ઞાત્વા ત્વમું માર્ગં યોગિનાં નૈવ કલ્પિતમ્। વિકલ્પવર્જનં તેષાં સ્વયં સિદ્ધિઃ પ્રવર્તતે

આ રીતે જાણીને, યોગીઓએ કલ્પના કરેલો માર્ગ નથી, અને બધા વિચારો છોડી દેતાં, તેમનો સિદ્ધાંત પોતે જ પ્રગટે છે.

તીર્થે વાન્ત્યજગેહે વા યત્ર કુત્ર મૃતોઽપિ વા। ન યોગી પશ્યતે ગર્ભં પરે બ્રહ્મણિ લીયતે

તીર્થમાં, અછૂતના ઘરમાં, કે ક્યાંય મરી જાય, યોગી ફરી ગર્ભમાં નથી આવતો, પણ પરમ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે.

સહજમજમચિન્ત્યં યસ્તુ પશ્યેત્સ્વરૂપં ઘટતિ યદિ યથેષ્ટં લિપ્યતે નૈવ દોષૈઃ। સકૃદપિ તદભાવાત્કર્મ કિંચિન્નકુર્યાત્ તદપિ ન ચ વિબદ્ધઃ સંયમી વા તપસ્વી

જે પોતાનું સહજ, અજન્મા, અચિંત્ય સ્વરૂપ જોઈ શકે છે, તે ઇચ્છા મુજબ કરે છે, પણ દોષથી લિપ્ત નથી; જો કંઈ કરે નહીં, તો અહંકારના અભાવે, તે બંધાયેલો નથી, સંયમી કે તપસ્વી પણ નથી.

નિરામયં નિષ્પ્રતિમં નિરાકૃતિં નિરાશ્રયં નિર્વપુષં નિરાશિષમ્। નિર્દ્વન્દ્વનિર્મોહમલુપ્તશક્તિકં તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

રોગથી મુક્ત, સમાન ન હોય, આકાર વગર, આધાર વગર, દેહ વગર, ઇચ્છા વગર, દ્વંદ્વ અને ભ્રમથી પર, અવિરત શક્તિ ધરાવતો—એવો આત્મા, એ શાશ્વત ઈશ્વરને પામે છે.

વેદો ન દીક્ષા ન ચ મુણ્ડનક્રિયા ગુરુર્ન શિષ્યો ન ચ યન્ત્રસમ્પદઃ। મુદ્રાદિકં ચાપિ ન યત્ર ભાસતે તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન વેદ છે, ન દીક્ષા છે, ન માથું મુંડાવવાની રીત છે, ન ગુરુ છે, ન શિષ્ય છે, ન યંત્રની સિદ્ધિ છે, અને ન મુદ્રા જેવી કોઈ વસ્તુ છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

ન શામ્ભવં શાક્તિકમાનવં ન વા પિણ્ડં ચ રૂપં ચ પદાદિકં ન વા। આરમ્ભનિષ્પત્તિઘટાદિકં ચ નો તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન શૈવ, ન શક્ત, ન માનવ માર્ગ છે, ન શરીર છે, ન રૂપ છે, ન પગલાં જેવા ક્રમ છે, ન શરૂઆત, પૂર્ણતા કે પાત્ર છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

યસ્ય સ્વરૂપાત્સચરાચરં જગ- દુત્પદ્યતે તિષ્ઠતિ લીયતેઽપિ વા। પયોવિકારાદિવ ફેનબુદ્બુદા- સ્તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જેની સ્વરૂપમાંથી આખું ચલતું અને અચલ જગત ઉત્પન્ન થાય છે, રહે છે અને વિલીન થાય છે—જેમ પાણીમાંથી ફેન અને બબ્બુડાં ઉત્પન્ન થાય છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

નાસાનિરોધો ન ચ દૃષ્ટિરાસનં બોધોઽપ્યબોધોઽપિ ન યત્ર ભાસતે। નાડીપ્રચારોઽપિ ન યત્ર કિઞ્ચિ- ત્તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન શ્વાસ નિયંત્રણ છે, ન દૃષ્ટિ છે, ન આસન છે, ન જ્ઞાન છે, ન અજ્ઞાન છે, અને ન નાડીઓની ચળપળ છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

નાનાત્વમેકત્વમુભત્વમન્યતા અણુત્વદીર્ઘત્વમહત્ત્વશૂન્યતા। માનત્વમેયત્વસમત્વવર્જિતં તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન ભિન્નતા છે, ન એકતા છે, ન બંને છે, ન બીજું છે, ન નાનપણું, ન લાંબાપણું, ન મોટાપણું, ન ખાલીપો છે, ન માપ છે, ન વિષય છે, ન સમાનતા છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

સુસંયમી વા યદિ વા ન સંયમી સુસંગ્રહી વા યદિ વા ન સંગ્રહી। નિષ્કર્મકો વા યદિ વા સકર્મક- સ્તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

કોઈ સારી રીતે નિયમિત હોય કે ન હોય, સારી રીતે એકત્રિત હોય કે ન હોય, કર્મ વગર હોય કે કર્મ સાથે હોય—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

મનો ન બુદ્ધિર્ન શરીરમિન્દ્રિયં તન્માત્રભૂતાનિ ન ભૂતપઞ્ચકમ્। અહંકૃતિશ્ચાપિ વિયત્સ્વરૂપકં તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન મન છે, ન બુદ્ધિ છે, ન શરીર છે, ન ઇન્દ્રિયો છે, ન સૂક્ષ્મ તત્વો છે, ન પાંચ ભૂત છે, અને ન અહંકાર કે આકાશનું સ્વરૂપ છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

વિધૌ નિરોધે પરમાત્મતાં ગતે ન યોગિનશ્ચેતસિ ભેદવર્જિતે। શૌચં ન વાશૌચમલિઙ્ગભાવના સર્વં વિધેયં યદિ વા નિષિધ્યતે

જ્યારે સર્જન અને વિલયમાં પરમાત્માને પ્રાપ્ત થાય છે, અને યોગીનું મન ભેદથી મુક્ત હોય છે, ત્યારે શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા, અને ચિહ્નોની ભાવના, બધું જ નિર્ધારિત કે પ્રતિબંધિત કરી શકાય છે.

મનો વચો યત્ર ન શક્તમીરિતું નૂનં કથં તત્ર ગુરૂપદેશતા। ઇમાં કથામુક્તવતો ગુરોસ્ત- દ્યુક્તસ્ય તત્ત્વં હિ સમં પ્રકાશતે

જે સ્થળે મન અને વાણી વ્યક્ત કરી શકતી નથી, ત્યાં ગુરુની શીખવણ કેવી રીતે થાય? છતાં, જ્યારે ગુરુ આ વાત કહે છે, ત્યારે તેનું તત્વ સર્વેમાં સમાન રીતે પ્રકાશે છે.

ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

આ રીતે બીજું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

ગુણવિગુણવિભાગો વર્તતે નૈવ કિઞ્ચિત્ રતિવિરતિવિહીનં નિર્મલં નિષ્પ્રપઞ્ચમ્। ગુણવિગુણવિહીનં વ્યાપકં વિશ્વરૂપં કથમહમિહ વન્દે વ્યોમરૂપં શિવં વૈ

ગુણ અને અગુણનો ભેદ નથી, કશું નથી, રાગ-વિરાગથી મુક્ત, શુદ્ધ, નિષ્કલંક, ગુણ અને અગુણથી રહિત, સર્વવ્યાપી, સર્વરૂપ—અહીં હું આકાશ સ્વરૂપ શિવની કેવી રીતે પૂજા કરું?

શ્વેતાદિવર્ણરહિતો નિયતં શિવશ્ચ કાર્યં હિ કારણમિદં હિ પરં શિવશ્ચ। એવં વિકલ્પરહિતોઽહમલં શિવશ્ચ સ્વાત્માનમાત્મનિ સુમિત્ર કથં નમામિ

શ્વેત અને અન્ય રંગોથી રહિત, હંમેશા શિવ; આ કારણ અને પરિણામ પણ પરમ શિવ છે. એ રીતે, ભેદથી મુક્ત, હું શુદ્ધ શિવ છું; સુમિત્રા, હું મારા આત્માને પોતામાં કેવી રીતે નમું?

નિર્મૂલમૂલરહિતો હિ સદોદિતોઽહં નિર્ધૂમધૂમરહિતો હિ સદોદિતોઽહમ્। નિર્દીપદીપરહિતો હિ સદોદિતોઽહં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મૂળ કે મૂળરહિત નથી, હંમેશા પ્રગટ છું; ધૂમ કે ધૂમરહિત નથી, હંમેશા પ્રગટ છું; દીવો કે દીવરહિત નથી, હંમેશા પ્રગટ છું; હું જ્ઞાનનો અમૃત છું, સર્વેમાં સમાન, આકાશ જેવો છું.

નિષ્કામકામમિહ નામ કથં વદામિ નિઃસઙ્ગસઙ્ગમિહ નામ કથં વદામિ। નિઃસારસારરહિતં ચ કથં વદામિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

અહિં નિષ્કામ કામની વાત કેવી રીતે કરું? અહિં નિષ્સંગ સંગ્રહની વાત કેવી રીતે કરું? અહિં નિષ્સાર સારની વાત કેવી રીતે કરું? હું જ્ઞાનનો અમૃત છું, સર્વેમાં સમાન, આકાશ જેવો છું.

અદ્વૈતરૂપમખિલં હિ કથં વદામિ દ્વૈતસ્વરૂપમખિલં હિ કથં વદામિ। નિત્યં ત્વનિત્યમખિલં હિ કથં વદામિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

અખંડ સ્વરૂપની વાત કેવી રીતે કરું? દ્વિત્વ સ્વરૂપની વાત કેવી રીતે કરું? શાશ્વત અને અશાશ્વત સ્વરૂપની વાત કેવી રીતે કરું? હું જ્ઞાનનો અમૃત છું, સર્વેમાં સમાન, આકાશ જેવો છું.

સ્થૂલં હિ નો નહિ કૃશં ન ગતાગતં હિ આદ્યન્તમધ્યરહિતં ન પરાપરં હિ। સત્યં વદામિ ખલુ વૈ પરમાર્થતત્ત્વં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હું સ્થૂલ નથી, ન પાતળો છું, ન આવવું-જવું છે, ન શરૂઆત, અંત કે મધ્ય છે, ન ઊંચું કે નીચું છે. સાચું કહું છું, પરમ તત્વ એ છે: હું જ્ઞાનનો અમૃત છું, સર્વેમાં સમાન, આકાશ જેવો છું.

સંવિદ્ધિ સર્વકરણાનિ નભોનિભાનિ સંવિદ્ધિ સર્વવિષયાંશ્ચ નભોનિભાંશ્ચ। સંવિદ્ધિ ચૈકમમલં ન હિ બન્ધમુક્તં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

ચેતના સર્વે ઇન્દ્રિયો છે, આકાશ જેવી; ચેતના સર્વે વિષય છે, આકાશ જેવી; ચેતના એક અને શુદ્ધ છે, બંધન કે મુક્તિ નથી. હું જ્ઞાનનો અમૃત છું, સર્વેમાં સમાન, આકાશ જેવો છું.

દુર્બોધબોધગહનો ન ભવામિ તાત દુર્લક્ષ્યલક્ષ્યગહનો ન ભવામિ તાત। આસન્નરૂપગહનો ન ભવામિ તાત જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મુશ્કેલ કે સરળ સમજણથી ભરેલો નથી, પ્રિય; મુશ્કેલ કે સરળ દૃષ્ટિથી ભરેલો નથી, પ્રિય; નજીક સ્વરૂપથી ભરેલો નથી, પ્રિય. હું જ્ઞાનનો અમૃત છું, સર્વેમાં સમાન, આકાશ જેવો છું.

નિષ્કર્મદહનો જ્વલનો ભવામિ નિર્દુઃખદુઃખદહનો જ્વલનો ભવામિ। નિર્દેહદેહદહનો જ્વલનો ભવામિ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હું કર્મવિહિનતાને દહાવતો અગ્નિ છું; હું દુઃખ અને દુઃખવિહિનતાને દહાવતો અગ્નિ છું; હું દેહ અને દેહવિહિનતાને દહાવતો અગ્નિ છું; હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.

નિષ્પાપપાપદહનો હિ હુતાશનોઽહં નિર્ધર્મધર્મદહનો હિ હુતાશનોઽહમ્। નિર્બન્ધબન્ધદહનો હિ હુતાશનોઽહં જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હું પાપ અને પાપવિહિનતાને દહાવતો અગ્નિ છું; હું ધર્મ અને ધર્મવિહિનતાને દહાવતો અગ્નિ છું; હું બંધન અને બંધનવિહિનતાને દહાવતો અગ્નિ છું; હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.

નિર્ભાવભાવરહિતો ન ભવામિ વત્સ નિર્યોગયોગરહિતો ન ભવામિ વત્સ। નિશ્ચિત્તચિત્તરહિતો ન ભવામિ વત્સ જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

હું neither ભાવ છે neither અભાવ છું, બાલક; હું neither યોગ છે neither અયોગ છું, બાલક; હું neither ચિત્ત છે neither ચિત્તવિહિન છું, બાલક; હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.

નિર્મોહમોહપદવીતિ ન મે વિકલ્પો નિઃશોકશોકપદવીતિ ન મે વિકલ્પઃ। નિર્લોભલોભપદવીતિ ન મે વિકલ્પો જ્ઞાનામૃતં સમરસં ગગનોપમોઽહમ્

મારા અંદર neither મોહ છે neither મોહવિહિનતા છે; મારા અંદર neither શોક છે neither શોકવિહિનતા છે; મારા અંદર neither લોભ છે neither લોભવિહિનતા છે; હું જ્ઞાનનું અમૃત છું, એકરૂપ, આકાશ જેવું વિશાળ.