અવધૂતગીતા

યેનેદં પૂરિતં સર્વમાત્મનૈવાત્મનાત્મનિ। નિરાકારં કથં વન્દે હ્યભિન્નં શિવમવ્યયમ્

જે સર્વેમાં વ્યાપક છે, આત્મા જ આત્મામાં છે—એ નિરાકાર, અવિભાજ્ય, અવિનાશી શિવને હું કેવી રીતે પૂજું?

પઞ્ચભૂતાત્મકં વિશ્વં મરીચિજલસન્નિભમ્। કસ્યાપ્યહો નમસ્કુર્યામહમેકો નિરઞ્જનઃ

આ જગત પાંચ તત્વોથી બનેલું છે, અને મરીચિકા જેવી છે; જ્યારે હું એકલાં નિરંજન છું, તો હું કોને વંદન કરું?

આત્મૈવ કેવલં સર્વં ભેદાભેદો ન વિદ્યતે। અસ્તિ નાસ્તિ કથં બ્રૂયાં વિસ્મયઃ પ્રતિભાતિ મે

આત્મા જ સર્વ છે, તેમાં ભેદ કે અભેદ નથી. અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ વિશે હું શું કહું? મને તો આમાં અચરજ લાગે છે.

વેદાન્તસારસર્વસ્વં જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમેવ ચ। અહમાત્મા નિરાકારઃ સર્વવ્યાપી સ્વભાવતઃ

વેદાંતનો સાર અને સર્વ છે જ્ઞાન અને અનુભૂતિ; હું આત્મા છું, નિરાકાર અને સ્વભાવથી સર્વત્ર વ્યાપક.

યો વૈ સર્વાત્મકો દેવો નિષ્કલો ગગનોપમઃ। સ્વભાવનિર્મલઃ શુદ્ધઃ સ એવાયં ન સંશયઃ

જે દેવ સર્વના આત્મા છે, ભાગરહિત છે, આકાશ જેવો છે, સ્વભાવથી નિર્મળ અને શુદ્ધ છે—એ જ આ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અહમેવાવ્યયોઽનન્તઃ શુદ્ધવિજ્ઞાનવિગ્રહઃ। સુખં દુઃખં ન જાનામિ કથં કસ્યાપિ વર્તતે

હું જ અવિનાશી, અનંત, શુદ્ધ જ્ઞાનથી બનેલો છું; મને સુખ કે દુઃખ જાણીતું નથી—એ કેવી રીતે કોઈને હોઈ શકે?

ન માનસં કર્મ શુભાશુભં મે ન કાયિકં કર્મ શુભાશુભં મે। ન વાચિકં કર્મ શુભાશુભં મે જ્ઞાનામૃતં શુદ્ધમતીન્દ્રિયોઽહમ્

મને કોઈ માનસિક, શરીરિક કે વાચિક કર્મ, શુભ કે અશુભ નથી; હું જ્ઞાનરૂપ અમૃત છું, શુદ્ધ અને ઇન્દ્રિયથી પર છું.

મનો વૈ ગગનાકારં મનો વૈ સર્વતોમુખમ્। મનોઽતીતં મનઃ સર્વં ન મનઃ પરમાર્થતઃ

મન આકાશ જેવું છે, સર્વ દિશામાં છે, મનથી પર છે, મન જ સર્વ છે—પણ પરમ સત્યમાં મન નથી.

અહમેકમિદં સર્વં વ્યોમાતીતં નિરન્તરમ્। પશ્યામિ કથમાત્માનં પ્રત્યક્ષં વા તિરોહિતમ્

હું જ આ સર્વ છું, આકાશથી પર, સતત વ્યાપક; હું આત્માને કેવી રીતે જોઈ શકું, સીધા કે છુપાયેલા?

ત્વમેવમેકં હિ કથં ન બુધ્યસે સમં હિ સર્વેષુ વિમૃષ્ટમવ્યયમ્। સદોદિતોઽસિ ત્વમખણ્ડિતઃ પ્રભો દિવા ચ નક્તં ચ કથં હિ મન્યસે

તુ જ એક છે—તને સમજાતું કેમ નથી? અવિભાજ્ય, અવિનાશી સર્વેમાં સમાન છે. તુ હંમેશા પ્રગટ, અખંડ છે, પ્રભુ; તુ દિવસ-રાત કેમ માનું છે?

આત્માનં સતતં વિદ્ધિ સર્વત્રૈકં નિરન્તરમ્। અહં ધ્યાતા પરં ધ્યેયમખણ્ડં ખણ્ડ્યતે કથમ્

આત્માને હંમેશા, સર્વત્ર, એક અને સતત જાણ. હું ધ્યાન કરનાર અને પરમ ધ્યાનનું વિષય છું—અખંડને કેવી રીતે ભાગી શકાય?

ન જાતો ન મૃતોઽસિ ત્વં ન તે દેહઃ કદાચન। સર્વં બ્રહ્મેતિ વિખ્યાતં બ્રવીતિ બહુધા શ્રુતિઃ

તુ જન્મતો નથી, મરતો નથી; તને ક્યારેય શરીર નથી. શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે સર્વ બ્રહ્મ છે.

સ બાહ્યાભ્યન્તરોઽસિ ત્વં શિવઃ સર્વત્ર સર્વદા। ઇતસ્તતઃ કથં ભ્રાન્તઃ પ્રધાવસિ પિશાચવત્

તુ અંદર અને બહાર બંને છે, શિવ છે, સર્વત્ર અને હંમેશા છે; તો પછી, તુ કેમ ભ્રમમાં, ભૂત જેવો દોડે છે?

સંયોગશ્ચ વિયોગશ્ચ વર્તતે ન ચ તે ન મે। ન ત્વં નાહં જગન્નેદં સર્વમાત્મૈવ કેવલમ્

સંયોજન અને વિયોગ થાય છે, પણ એ તારા કે મારા નથી. તુ નથી, હું નથી, આ જગત નથી—માત્ર આત્મા જ સર્વ છે.

શબ્દાદિપઞ્ચકસ્યાસ્ય નૈવાસિ ત્વં ન તે પુનઃ। ત્વમેવ પરમં તત્ત્વમતઃ કિં પરિતપ્યસે

શબ્દાદિ પાંચ તત્વોનું તુ નથી, એ તારા નથી; તુ જ પરમ તત્વ છે—તો કેમ દુઃખી થાય છે?

જન્મ મૃત્યુર્ન તે ચિત્તં બન્ધમોક્ષૌ શુભાશુભૌ। કથં રોદિષિ રે વત્સ નામરૂપં ન તે ન મે

જન્મ, મરણ, બંધન, મુક્તિ, શુભ-અશુભ તારા નથી, મન; તુ કેમ રડે છે, વત્સ? નામ અને રૂપ તારા કે મારા નથી.

અહો ચિત્ત કથં ભ્રાન્તઃ પ્રધાવસિ પિશાચવત્। અભિન્નં પશ્ય ચાત્માનં રાગત્યાગાત્સુખી ભવ

અરે મન, તુ કેમ ભ્રમમાં, ભૂત જેવો દોડે છે? અવિભાજ્ય આત્માને જો, રાગ-દ્વેષ છોડ અને સુખી થા.

ત્વમેવ તત્ત્વં હિ વિકારવર્જિતં નિષ્કમ્પમેકં હિ વિમોક્ષવિગ્રહમ્। ન તે ચ રાગો હ્યથવા વિરાગઃ કથં હિ સન્તપ્યસિ કામકામતઃ

તમે જ સત્ય છો, કોઈ ફેરફારથી મુક્ત, અડગ, એકમાત્ર, મુક્તિના સ્વરૂપ; તમને neither લગાવ nor વિરાજ્ય છે—તો પછી ઈચ્છા કે લાલસા તમને કેવી રીતે દુ:ખી કરી શકે?

વદન્તિ શ્રુતયઃ સર્વાઃ નિર્ગુણં શુદ્ધમવ્યયમ્। અશરીરં સમં તત્ત્વં તન્માં વિદ્ધિ ન સંશયઃ

બધી શાસ્ત્રો કહે છે કે સત્ય ગુણરહિત, શુદ્ધ, અવિનાશી, શરીર વિનાનું અને સમાન છે; એ જ હું છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સાકારમનૃતં વિદ્ધિ નિરાકારં નિરન્તરમ્। એતત્તત્ત્વોપદેશેન ન પુનર્ભવસમ્ભવઃ

રૂપ ધરાવતું બધું અસત્ય છે, અને જે નિરૂપ છે એ અનંત છે; આ સત્યના ઉપદેશથી ફરી જન્મ નથી થતો.

એકમેવ સમં તત્ત્વં વદન્તિ હિ વિપશ્ચિતઃ। રાગત્યાગાત્પુનશ્ચિત્તમેકાનેકં ન વિદ્યતે

વિદ્વાન લોકો કહે છે કે એક જ સત્ય હંમેશા સમાન છે; લગાવ છોડી દઈએ તો મન ફરી એક કે અનેક બનતું નથી.

અનાત્મરૂપં ચ કથં સમાધિ- રાત્મસ્વરૂપં ચ કથં સમાધિઃ। અસ્તીતિ નાસ્તીતિ કથં સમાધિ- ર્મોક્ષસ્વરૂપં યદિ સર્વમેકમ્

જે આત્મા નથી, તેમાં સમાધિ કેવી રીતે થાય? અને જે આત્માનું સ્વરૂપ છે, તેમાં સમાધિ કેવી રીતે થાય? 'છે' કે 'નથી'—આમાં સમાધિ કેવી રીતે થાય, જો મુક્તિના સ્વરૂપે બધું એક છે?

વિશુદ્ધોઽસિ સમં તત્ત્વં વિદેહસ્ત્વમજોઽવ્યયઃ। જાનામીહ ન જાનામીત્યાત્માનં મન્યસે કથમ્

તમે શુદ્ધ છો, સમાન સત્ય છો, શરીર વિનાના, જન્મ વિનાના, અવિનાશી છો; 'હું જાણું છું' કે 'હું જાણતો નથી'—આ રીતે તમે પોતાને કેવી રીતે માનશો?

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેન સ્વાત્મા હિ પ્રતિપાદિતઃ। નેતિ નેતિ શ્રુતિર્બ્રૂયાદનૃતં પાઞ્ચભૌતિકમ્

'તુ એ જ છે' જેવા મહાવાક્યથી પોતાનો આત્મા દર્શાવવામાં આવ્યો છે; શાસ્ત્ર 'નેતિ, નેતિ' કહે છે, જે અસત્ય અને પાંચ તત્વોથી બનેલું છે.

આત્મન્યેવાત્મના સર્વં ત્વયા પૂર્ણં નિરન્તરમ્। ધ્યાતા ધ્યાનં ન તે ચિત્તં નિર્લજ્જં ધ્યાયતે કથમ્

તમારા દ્વારા, આત્મામાં આત્મા દ્વારા, બધું સતત ભરેલું છે; તમારા માટે neither ધ્યાન કરનાર nor ધ્યાન છે—તો તમારું મન કેવી રીતે નિ:શંક થઈ ધ્યાન કરે?

શિવં ન જાનામિ કથં વદામિ શિવં ન જાનામિ કથં ભજામિ। અહં શિવશ્ચેત્પરમાર્થતત્ત્વં સમસ્વરૂપં ગગનોપમં ચ

હું શિવને જાણતો નથી—તો કેવી રીતે બોલું? હું શિવને જાણતો નથી—તો કેવી રીતે પૂજું? જો હું જ શિવ, પરમ સત્ય, સમાન સ્વરૂપ, આકાશ જેવો છું—

નાહં તત્ત્વં સમં તત્ત્વં કલ્પનાહેતુવર્જિતમ્। ગ્રાહ્યગ્રાહકનિર્મુક્તં સ્વસંવેદ્યં કથં ભવેત્

હું સત્ય નથી, સમાન સત્ય નથી, કલ્પનાથી ઊભેલું નથી; ગ્રહણ કરનાર અને ગ્રહણ કરાતું બંનેથી મુક્ત, એ કેવી રીતે સ્વાનુભવ બની શકે?

અનન્તરૂપં ન હિ વસ્તુ કિંચિ- ત્તત્ત્વસ્વરૂપં ન હિ વસ્તુ કિંચિત્। આત્મૈકરૂપં પરમાર્થતત્ત્વં ન હિંસકો વાપિ ન ચાપ્યહિંસા

અનંત સ્વરૂપ ધરાવતું કંઈ નથી, સત્યના સ્વરૂપનું કંઈ નથી; પરમ સત્ય, આત્માના એક સ્વરૂપે neither હિંસક છે nor અહિંસક.

વિશુદ્ધોઽસિ સમં તત્ત્વં વિદેહમજમવ્યયમ્। વિભ્રમં કથમાત્માર્થે વિભ્રાન્તોઽહં કથં પુનઃ

તમે શુદ્ધ છો, સમાન સત્ય છો, શરીર વિનાના, જન્મ વિનાના, અવિનાશી છો; આત્મા વિષે ભ્રમ કેવી રીતે થાય, અથવા હું ફરી કેવી રીતે ભ્રમિત થઈ શકું?