અવધૂતગીતા

ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. હવે, આકાશ જેવું, ઊંચા-નીચા પ્રશ્નોથી પરે, જે કંઈ કહેવામાં આવ્યું છે, તે સમાપ્ત થાય છે. જ્યારે રમણ અને અરમણ બંને નકારવામાં આવે છે, તો અવિનાશી શબ્દનો ઉચ્ચાર કેમ શક્ય છે? ‘તત ત્વમ અસી’થી શરૂ થયેલી શીખવણીઓ દ્વારા, સત્ય આત્મામાં સ્થાપિત થયું છે—તમે એ છો, સર્વે બંધનોથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન. હે મન, જ્યારે તું સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? ઉપર-નીચેના બંધનથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન; અંદર-બહારના ભેદથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન; એકતાની જાળમાંથી મુક્ત, હે મન, તું સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? કલ્પિત વિચારનું, કારણ-અપરિણામનું કોઈ વિશ્લેષણ નથી; શબ્દોના મિલનથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન, હે મન, શા માટે દુઃખી છે? જ્ઞાન-અજ્ઞાન, સ્થાન-અસ્થાન, સમય-અસમયની સમાધિ નથી; હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં કુંડીનું સ્થાન નથી, કુંડી પણ નથી; embodied soul અને soulનો ભેદ નથી; કારણ-અપરિણામની વિભાજન નથી. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં મુક્તિની અવસ્થા સદા હાજર છે, ટૂંકા-લાંબા ભેદથી મુક્ત; વર્તુળ-કોણની વિભાજન નથી; હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં શૂન્યતા કે અશૂન્યતા નથી; શુદ્ધતા કે અશુદ્ધતા નથી; સર્વે કે અરસર્વે નથી. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અંતર-ભેદ કે અભેદનું વિચાર નથી; અંદર-બહારના સંબંધનું વિશ્લેષણ નથી; દુશ્મન-મિત્રથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન. હે મન, શા માટે દુઃખી છે? શિષ્ય-ગુરૂનું તત્વ નથી; ચળવળતા-અચળતાની ભેદનો વિચાર નથી; અહીં મુક્તિ સર્વત્ર અવિરત છે. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં neither form nor formlessness, neither difference nor non-difference, neither creation nor dissolution. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? પુણ્ય-પાપના બંધન નથી; જીવિત-મૃત કાર્ય કેમ કરું? Thus, pure, stainless, all is equal. હે મન, શા માટે દુઃખી છે? અહીં neither state nor non-state; neither desire nor absence of desire; જાગૃતિ-અંધકાર પણ મુક્તિ સમાન. હે મન, શા માટે દુઃખી છે? અહીં uninterrupted essence છે; neither absence of connection nor disconnection. સર્વેમાંથી મુક્ત, સર્વેમાં સમાન. હે મન, શા માટે દુઃખી છે? ઘર-અઘર, સર્વે સાથી સમાન; અહીં શ્રેષ્ઠ attachment/non-attachment, knowledge/ignoranceથી મુક્ત. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં neither change nor changelessness, neither distinction nor non-distinction—બન્ને અશ્રેષ્ઠ. સત્ય માત્ર આત્મામાં છે. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં સર્વે જીવો ખરેખર સમાન, સર્વે અવિરત, સર્વે અચળ. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં neither discrimination nor non-discrimination; neither imagination nor non-imagination—બન્ને અજ્ઞાન. uninterrupted knowledge માત્ર છે. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? Liberation, bondage, merit, sin, fullness, emptiness—કોઈ અવસ્થા નથી. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? Equality free from color/non-color, cause/effect, difference/non-difference—હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં સર્વે ચેતન સર્વત્ર અવિરત; સર્વે ચેતન અચળ; dualityથી મુક્ત. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? સર્વે અવિરત, સર્વત્ર વ્યાપક; સર્વે શુદ્ધ, અચળ, વ્યાપક; દિવસ-રાતથી મુક્ત, વ્યાપક. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? Liberation/bondage, union/separation, reasoning/non-reasoning—કોઈ મિલન નથી. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં સમય-અસમય, અણુ-સૂક્ષ્મતા નકારવામાં આવે છે; pure truth માત્ર છે. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં body/bodilessness નથી; શ્રેષ્ઠ dream/deep sleepથી, expression/non-expressionથી મુક્ત. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? આકાશ જેવું—શુદ્ધ, વિશાળ, સર્વેમાં સમાન, દરેક વિભાજનથી મુક્ત, સર્વેમાં એકરૂપ; તત્વ, વિસ્તરણ, પરિવર્તનથી રહિત. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં virtue/vice, substance/non-substance, desire/absence of desire—બન્ને પાર કરી દેવામાં આવ્યા છે. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં pleasure/pain, sorrow/absence of sorrow, teacher/disciple—બન્ને પાર કરી દેવામાં આવ્યા છે; truth is supreme. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? Sprout, essence, expansion; movement/stillness, sameness/difference; inquiry/absence of inquiry—કઈ નથી. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? અહીં તત્વ સર્વે તત્વોની સરવાણી છે; પોતાની સ્વભાવની ભેદતા કહેવાય છે; ઇન્દ્રિયોની ક્રિયા અસ્થિર છે. હે મન, સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે? શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આ જગત, આકાશથી શરૂ, મૃગમરીચિકા જેવું છે; પણ જો સર્વે એક, અવિરત, સમાન છે, તો હે મન, શા માટે દુઃખી છે? કોઈ attainment, કોઈ ચિહ્ન નથી; samenessના સ્વાદમાં લીન, ચિંતનથી શુદ્ધ, શ્રેષ્ઠ અવધૂત સત્ય કહે છે. પાંચમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. શાસ્ત્રો અનેક રીતે કહે છે કે આપણે અને આ જગત, આકાશથી શરૂ, મૃગમરીચિકા જેવું છે; પણ જો સર્વે એક, અવિરત, સર્વોત્તમ, અતુલ્ય છે, તો કોઈ તુલના કેવી રીતે હોય? શ્રેષ્ઠ ભેદ/અભેદ, ક્રિયા/અક્રિયા, સર્વે એક, અવિરત, સર્વોત્તમ; તો ભક્તિ કે તપ કેવી રીતે હોય? મન જ અવિરત, સર્વત્ર વ્યાપક, મર્યાદા-વિશાળતાથી પરે; મન જ અવિરત, સર્વોત્તમ. તેને મન કે વાણીથી કેવી રીતે પકડી શકાય? દિવસ-રાત, ઉદય-અનુદયના ભેદનો વિલય; સર્વે એક, અવિરત, સર્વોત્તમ; તો સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ કેવી રીતે હોય? ઇચ્છા/અઇચ્છા, ક્રિયા/અક્રિયાના ભેદનો વિલય; સર્વે એક, અવિરત, સર્વોત્તમ; તો મનમાં અંદર-બહારનો ભેદ કેવી રીતે હોય? તત્વ/અતત્વ, શૂન્યતા/અશૂન્યતા નથી; સર્વે એક, અવિરત, સર્વોત્તમ; તો પ્રથમ કે છેલ્લું કેવી રીતે હોય? આ રીતે, અવધૂતના વાણીમાં, સર્વેમાં સમાન, અવિરત, સર્વોત્તમ સત્ય પ્રકાશિત થાય છે—હે મન, તું સર્વેમાં સમાન છે, તો શા માટે દુઃખી છે?