অবধূতগীতা

येनेदं पूरितं सर्वमात्मनैवात्मनात्मनि। निराकारं कथं वन्दे ह्यभिन्नं शिवमव्ययम्

যিনি এই সবকিছুকে আত্মার দ্বারা আত্মায় ভরিয়ে রেখেছেন, সেই নিরাকার, অবিভক্ত, অচঞ্চল শিবকে আমি কিভাবে পূজা করব?

पञ्चभूतात्मकं विश्वं मरीचिजलसन्निभम्। कस्याप्यहो नमस्कुर्यामहमेको निरञ्जनः

এই বিশ্ব পাঁচটি উপাদান দিয়ে গঠিত, মরীচিকা বা মরুভূমির জলের মতো; আমি তো একা, নির্মল, তাহলে কাকে নমস্কার করব?

आत्मैव केवलं सर्वं भेदाभेदो न विद्यते। अस्ति नास्ति कथं ब्रूयां विस्मयः प्रतिभाति मे

আত্মাই সবকিছু, এখানে কোনো বিভেদ বা অবিভেদ নেই। অস্তিত্ব বা অনস্তিত্ব নিয়ে আমি কী বলব? আমার মনে বিস্ময় জাগে।

वेदान्तसारसर्वस्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च। अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः

বেদান্তের সার ও সম্পূর্ণতা জ্ঞান ও উপলব্ধি; আমি আত্মা, নিরাকার, স্বভাবতই সর্বত্র বিরাজমান।

यो वै सर्वात्मको देवो निष्कलो गगनोपमः। स्वभावनिर्मलः शुद्धः स एवायं न संशयः

যিনি সকলের আত্মা, অখণ্ড, আকাশের মতো, স্বভাবতই নির্মল ও পবিত্র— তিনিই এই, এতে কোনো সন্দেহ নেই।

अहमेवाव्ययोऽनन्तः शुद्धविज्ञानविग्रहः। सुखं दुःखं न जानामि कथं कस्यापि वर्तते

আমি একাই অবিনাশী, অসীম, শুদ্ধ জ্ঞানের রূপ; সুখ বা দুঃখ আমি জানি না— এগুলো কারও জন্যই কিভাবে থাকতে পারে?

न मानसं कर्म शुभाशुभं मे न कायिकं कर्म शुभाशुभं मे। न वाचिकं कर्म शुभाशुभं मे ज्ञानामृतं शुद्धमतीन्द्रियोऽहम्

আমার কোনো মানসিক কর্ম নেই, শুভ বা অশুভ; আমার কোনো দেহগত কর্ম নেই, শুভ বা অশুভ; আমার কোনো বাক্যগত কর্ম নেই, শুভ বা অশুভ। আমি জ্ঞানের অমৃত, শুদ্ধ, ইন্দ্রিয়ের বাইরে।

मनो वै गगनाकारं मनो वै सर्वतोमुखम्। मनोऽतीतं मनः सर्वं न मनः परमार्थतः

মন আকাশের মতো, সবদিকে মুখ করে আছে; মন সীমা ছাড়িয়ে, মনই সব— তবু পরম সত্যে কোনো মন নেই।

अहमेकमिदं सर्वं व्योमातीतं निरन्तरम्। पश्यामि कथमात्मानं प्रत्यक्षं वा तिरोहितम्

আমি একাই এই সবকিছু, আকাশের বাইরে, নিরবচ্ছিন্ন। আমি কিভাবে আত্মাকে দেখি, সরাসরি বা গোপনে?

त्वमेवमेकं हि कथं न बुध्यसे समं हि सर्वेषु विमृष्टमव्ययम्। सदोदितोऽसि त्वमखण्डितः प्रभो दिवा च नक्तं च कथं हि मन्यसे

তুমি তো একাই এই, কিভাবে বুঝতে পারো না? অবিভক্ত, অবিনাশী সবার মধ্যে সমভাবে আছে। তুমি সদা প্রকাশিত, অখণ্ড, হে প্রভু; কিভাবে দিন-রাত ভাবো?

आत्मानं सततं विद्धि सर्वत्रैकं निरन्तरम्। अहं ध्याता परं ध्येयमखण्डं खण्ड्यते कथम्

সবসময়, সর্বত্র আত্মাকে এক ও নিরবচ্ছিন্ন জানো। আমি ধ্যানকারী, পরম ধ্যানের বস্তু— অখণ্ড কিভাবে খণ্ডিত হয়?

न जातो न मृतोऽसि त्वं न ते देहः कदाचन। सर्वं ब्रह्मेति विख्यातं ब्रवीति बहुधा श्रुतिः

তুমি জন্মাও না, মরো না; তোমার কখনো কোনো দেহ নেই। শাস্ত্র বহুভাবে বলে, সবই ব্রহ্ম বলে পরিচিত।

स बाह्याभ्यन्तरोऽसि त्वं शिवः सर्वत्र सर्वदा। इतस्ततः कथं भ्रान्तः प्रधावसि पिशाचवत्

তুমি বাইরে ও ভিতরে, সর্বত্র ও সর্বদা শিব। তাহলে কেন বিভ্রান্ত হয়ে, ভূতের মতো এদিক-ওদিক ছুটো?

संयोगश्च वियोगश्च वर्तते न च ते न मे। न त्वं नाहं जगन्नेदं सर्वमात्मैव केवलम्

সংযোগ ও বিচ্ছেদ ঘটে, কিন্তু তা তোমার বা আমার নয়। তুমি নেই, আমি নেই, এই জগত নেই— কেবল আত্মাই সবকিছু।

शब्दादिपञ्चकस्यास्य नैवासि त्वं न ते पुनः। त्वमेव परमं तत्त्वमतः किं परितप्यसे

তুমি শব্দ-আদি পাঁচটির অন্তর্ভুক্ত নও, ওগুলোও তোমার নয়। তুমি একাই পরম সত্য— তাহলে কেন কষ্ট পাও?

जन्म मृत्युर्न ते चित्तं बन्धमोक्षौ शुभाशुभौ। कथं रोदिषि रे वत्स नामरूपं न ते न मे

জন্ম-মৃত্যু তোমার নয়, ও মন; বন্ধন-মুক্তি, শুভ-অশুভও নয়। কেন কাঁদো, প্রিয়? নাম-রূপ তোমার নয়, আমারও নয়।

अहो चित्त कथं भ्रान्तः प्रधावसि पिशाचवत्। अभिन्नं पश्य चात्मानं रागत्यागात्सुखी भव

ও মন, তুমি কেন বিভ্রান্ত হয়ে ভূতের মতো ছুটো? অবিভক্ত আত্মাকে দেখো, রাগ-দ্বেষ ছেড়ে সুখী হও।

त्वमेव तत्त्वं हि विकारवर्जितं निष्कम्पमेकं हि विमोक्षविग्रहम्। न ते च रागो ह्यथवा विरागः कथं हि सन्तप्यसि कामकामतः

তুমি একমাত্র সত্য, কোনো পরিবর্তন নেই, স্থির, একক, মুক্তির স্বরূপ। তোমার কোনো আসক্তি বা অনাসক্তি নেই—তবে কামনা বা আকাঙ্ক্ষা থেকে তুমি কিভাবে কষ্ট পেতে পারো?

वदन्ति श्रुतयः सर्वाः निर्गुणं शुद्धमव्ययम्। अशरीरं समं तत्त्वं तन्मां विद्धि न संशयः

সব ধর্মগ্রন্থ বলে সত্য নির্গুণ, বিশুদ্ধ, অবিনাশী, দেহহীন ও সমান। জানো, এটাই আমি, এতে কোনো সন্দেহ নেই।

साकारमनृतं विद्धि निराकारं निरन्तरम्। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः

যার আকার আছে, তা অবাস্তব; যার কোনো আকার নেই, তা অনন্ত। এই সত্যের শিক্ষা অনুযায়ী আর জন্মের কোনো সম্ভাবনা নেই।

एकमेव समं तत्त्वं वदन्ति हि विपश्चितः। रागत्यागात्पुनश्चित्तमेकानेकं न विद्यते

জ্ঞানীরা বলেন, একমাত্র সত্য সব সময় সমান। আসক্তি ত্যাগ করলে মন আর এক বা অনেক হয় না।

अनात्मरूपं च कथं समाधि- रात्मस्वरूपं च कथं समाधिः। अस्तीति नास्तीति कथं समाधि- र्मोक्षस्वरूपं यदि सर्वमेकम्

যা আত্মা নয়, সেখানে কিভাবে সমাধি হবে? আবার, আত্মার প্রকৃতিতে কিভাবে সমাধি হবে? 'আছে' বা 'নেই'—সবই যদি এক, মুক্তির স্বরূপ, তবে কিভাবে সমাধি হবে?

विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहस्त्वमजोऽव्ययः। जानामीह न जानामीत्यात्मानं मन्यसे कथम्

তুমি বিশুদ্ধ, সমান সত্য, দেহহীন, অজন্মা, অবিনাশী। তুমি কিভাবে ভাবো—'আমি জানি' বা 'আমি জানি না'?

तत्त्वमस्यादिवाक्येन स्वात्मा हि प्रतिपादितः। नेति नेति श्रुतिर्ब्रूयादनृतं पाञ्चभौतिकम्

'তুমি সেই'—এই মহান বাক্যে নিজের আত্মা নির্দেশিত হয়েছে। শাস্ত্র বলে 'এটা নয়, এটা নয়'—পাঁচ উপাদান থেকে গঠিত অবাস্তবের জন্য।

आत्मन्येवात्मना सर्वं त्वया पूर्णं निरन्तरम्। ध्याता ध्यानं न ते चित्तं निर्लज्जं ध्यायते कथम्

সবকিছু তোমার দ্বারা, আত্মার মধ্যে আত্মা দ্বারা পূর্ণ, নিরবচ্ছিন্ন। তোমার জন্য কোনো ধ্যানকারী বা ধ্যান নেই—তোমার মন কিভাবে নির্লজ্জভাবে ধ্যান করবে?

शिवं न जानामि कथं वदामि शिवं न जानामि कथं भजामि। अहं शिवश्चेत्परमार्थतत्त्वं समस्वरूपं गगनोपमं च

আমি শিবকে জানি না—তবে কিভাবে বলব? আমি শিবকে জানি না—তবে কিভাবে পূজা করব? যদি আমি শিব, পরম সত্য, সমান স্বরূপ, আকাশের মতো—

नाहं तत्त्वं समं तत्त्वं कल्पनाहेतुवर्जितम्। ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तं स्वसंवेद्यं कथं भवेत्

আমি সত্য নই, সমান সত্য নই, কল্পনার কারণ থেকে উদ্ভূত নই। গ্রহণকারী ও গ্রহণযোগ্য থেকে মুক্ত, কিভাবে তা নিজে অনুভব করা যায়?

अनन्तरूपं न हि वस्तु किंचि- त्तत्त्वस्वरूपं न हि वस्तु किंचित्। आत्मैकरूपं परमार्थतत्त्वं न हिंसको वापि न चाप्यहिंसा

অনন্ত রূপে কিছু নেই, সত্যের স্বরূপে কিছু নেই। আত্মার একমাত্র স্বরূপ, পরম সত্য, তা না হিংস্র, না অহিংস।

विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहमजमव्ययम्। विभ्रमं कथमात्मार्थे विभ्रान्तोऽहं कथं पुनः

তুমি বিশুদ্ধ, সমান সত্য, দেহহীন, অজন্মা, অবিনাশী। আত্মার বিষয়ে কিভাবে বিভ্রান্তি হবে, বা আমি কিভাবে আবার বিভ্রান্ত হব?