ఆత్మజ్ఞాని ఎవరు? ఆయన నిజంగా ధన్యుడు. చూడటంలో, వినటంలో, తాకటంలో, వాసనల్లో, భోజనంలో—even అన్నిటిలోనూ—ఆయన మనస్సు ఎప్పుడూ ఆశలతో కలుషితమవదు. ఆయనకు అన్ని పరిస్థితులలో సమత్వమే. ఇలాంటి స్థితిని పొందినవాడికి—ఆకాశంలా నిర్వికల్పంగా ఉండే వాడికి—ఈ లోకం ఏమిటి? మాయ ఏమిటి? సాధన ఏమిటి? సాధ్యమేమిటి? ఇవేవీ లేవు. వస్తువులను వదిలేసినవాడు, సహజంగా, సంపూర్ణంగా ఉన్నవాడు, నిరంతరమైన, కలహీనం అయిన స్థితిలో నిలిచి ఉన్నవాడు—అతడే విజయవంతుడు. ఇంతటి మహాత్ముడికి ఇంకేమి చెప్పాలి? ఆయన భోగాన్ని, మోక్షాన్ని కోరడు; ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా, ఏ విషయంలోనూ అతడికి వ్యామోహం లేదు. మహాతత్త్వం మొదలుకొని పేర్ల రూపంలో ఏర్పడిన ద్వంద్వ ప్రపంచాన్ని వదిలేసినవాడికి ఇంకేం చేయాల్సిన కర్తవ్యముంది? అంతా మాయే అని, మనస్సు సంచారాల వరకు ఏదీ నిజమైనదికాదని నమ్మినవాడికి, స్వయంగా ప్రకాశించే నిర్మలమైన జ్యోతి మాత్రమే మిగిలిపోతుంది. అతడు స్వరూప ప్రకాశమే. వస్తువులను నిజమైనవిగా చూడడు. అలాంటప్పుడు నియమమా, త్యాగమా, వదలికా, శాంతియేమిటి? తనను తాను అనేక రూపాలలో వెలిగిస్తూ, ప్రకృతిని నిజమైనదిగా చూడని వాడికి బంధమా, మోక్షమా, సుఖమా, దుఃఖమా ఏవీ లేవు. మనస్సు ప్రపంచంలో, బుద్ధిచేత పరిమితమైనదిగా మాయ మాత్రమే కనిపిస్తుంది. కానీ, జ్ఞానితోటి, అహంకార, స్వార్థ, కోరికలు లేని వాడిగా, స్వయంగా ప్రకాశిస్తాడు. ఆత్మను నశించనిదిగా, దుఃఖరహితంగా చూసే మునికి—జ్ఞానమేమిటి, జగత్తేమిటి, శరీరమేమిటి, ‘నేను’, ‘నాది’ అనే భావాలేమిటి? మందబుద్ధి వాడు నియమాలను వదిలేస్తే, వెంటనే కల్పనలు, వ్యర్థమైన మాటల్లో మునిగిపోతాడు. సత్యాన్ని విని కూడా మూర్ఖుడు తన మాయను వదలడు; బయటగా సమంగా ఉన్నట్టుగా కనిపించినా, లోపల ఇంద్రియ విషయాలపై ఆశతో ఉంటాడు. జ్ఞానద్వారా కర్మలు లీనమైనవాడికి, లోకానికి పని చేస్తున్నట్టు కనిపించినా, నిజంగా అతడు ఏ పనిలోనూ పాల్గొనడు; పనికి సంబంధించిన సంభాషణ కూడా అవసరం లేదు. ఎప్పుడూ స్థిరంగా, భయరహితంగా ఉండే, అపరివర్తనీయమైన వాడికి చీకటి, వెలుగు, వదలిక—ఏదీ లేదు. స్వరూపం వర్ణించలేనిది, సహజంగా ఏ స్వభావమూ లేనివాడైన యోగికి ధైర్యమా, వివేచనమా, భయరహితతయేమిటి? స్వర్గం, నరకం, జీవన్ముక్తి కూడా లేవు; యోగ దృష్టిలో ఏదీ లేదు. స్థిరబుద్ధి వాడు లాభాన్ని కోరడు, లోటుకు విచారించడు; అతని మనస్సు శాంతంగా, అమృతంతో నిండినట్టుంటుంది. కోరికలు లేని వాడు శాంతులకు ప్రశంసించడు, దుష్టులను నిందించడు; సుఖంలో, దుఃఖంలో సమంగా ఉండి, చేయవలసినదేమీ కనిపించదు. స్థిరబుద్ధి వాడు లోకాన్ని ద్వేషించడు, తనను తాను చూడాలని ప్రయత్నించడు; ఆనందం, అసహనం లేవు, మరణమూ, జీవమూ అతనికి లేవు. పిల్లలు, భార్య పట్ల అనురాగం లేదు, ఇంద్రియ విషయాలపై కోరిక లేదు, తన శరీరంపైనా ఆసక్తి లేదు; ఆశలేని వాడిగా జ్ఞాని ప్రకాశిస్తాడు. ఎక్కడైనా తృప్తిగా, పరిస్థితులనుసరించి సంచరిస్తూ, దేశదేశాలు తిరుగుతూ, రాత్రివేళ ఎక్కడ పడితే అక్కడ నిద్రపోతూ, స్వేచ్ఛగా జీవిస్తాడు. శరీరం పడిపోతే, నిలబడితే, ఆ మహాత్ముడికి పట్టించుకోవాల్సినదేమీ లేదు; తన స్వరూపంలో విశ్రాంతి పొందుతూ, జనన మరణ చక్రాన్ని పూర్తిగా మర్చిపోతాడు. ఏదీ లేని వాడు, ఇష్టప్రకారం తిరుగుతూ, ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడై, అన్ని సందేహాలు తొలగిపోయి, ఏ వస్తువులోనూ ఆసక్తి లేకుండా, తనలో తానే ఆనందిస్తాడు. కాంక్షలు లేని స్థితిలో, మట్టికట్ట, రాయి, బంగారం అన్నిటిని సమంగా చూసి, హృదయగుహలోని అన్ని గ్రంథులు తెంచి, రాగద్వేషాలను పారద్రోలినవాడు ప్రకాశిస్తాడు. ఎక్కడా మనస్సు నిలిపే అలవాటు లేని వాడికి, హృదయంలో ముద్రలు మిగలవు; విముక్తుడైన, తృప్తి చెందిన ఆత్మతో సమానుడు ఎవరు? తెలుసుకుంటూ కూడా, అతడు తెలియనట్టు; చూస్తూ కూడా, చూడనట్టు; మాట్లాడుతూ కూడా, మాట్లాడనట్టు ఉంటాడు—ఇలాంటి వాడి స్థితి మరెవరిది? భిక్షువు అయినా, రాజు అయినా, కోరికలేని వాడు ప్రకాశిస్తాడు; సర్వ విషయాల్లో మంచి, చెడు అనే తారతమ్యాన్ని విడిచిపెట్టిన వాడు. పరిపూర్ణమైన, నిర్మలమైన, నిష్కపటమైన స్వభావంతో ఉన్న యోగికి—విముక్తికి, నియమానికి, సత్యనిశ్చయానికి ఏముంది? ఆత్మలో తృప్తి చెందినవాడు, ఆశలేని వాడు, దుఃఖరహితుడు—అతడు లోపల అనుభవించే దాన్ని ఎవరికి ఎలా వివరించగలడు? నిద్రలో ఉన్నా, అతడు గాఢనిద్రలో లేడు; స్వప్నంలో ఉన్నా, అక్కడ ఉండడు; జాగ్రత్తగా ఉన్నా, మేల్కొనడు—ప్రతి అడుగులోనూ అతడు తృప్తిగా ఉంటాడు. జ్ఞాని, ఆలోచనతో కనిపించినా, ఆలోచనలేని వాడు; ఇంద్రియాలు ఉన్నా, అవి లేవన్నట్టుగా; బుద్ధి ఉన్నా, బుద్ధిలేనివాడిగా; అహంకారం ఉన్నా, అహంకారమేమీ లేదు. అతడు ఆనందంగా కూడా ఉండడు, దుఃఖంగా కూడా ఉండడు; అనాసక్తుడూ కాదు, ఆసక్తుడూ కాదు; మోక్షాన్ని కోరడు, ముక్తుడూ కాదు; ఏదీ కాదు—ఏదీ కానివాడూ. విక్షేపంలో ఉన్నా, విక్షేపం లేదు; లయలో ఉన్నా, లయ లేదు; మూర్ఖత్వంలో ఉన్నా, మూర్ఖుడు కాదు; విద్యలో ఉన్నా, విద్యావంతుడూ కాదు. స్వరూపంలో స్థిరమై, చేసినదానికి, చేయనిదానికి తృప్తిగా, కోరికలు లేని కారణంగా ఎక్కడైనా సమంగా ఉంటాడు; చేసినదీ, చేయనిదీ గుర్తించడు. ప్రశంసించబడినపుడు సంతోషించడు, నిందించబడినపుడు కోపపడడు; మరణంలో కలత చెందడు, జీవితం మీద ఆనందించడు. మనస్సు శాంతితో, జనసమూహంలోకి పరుగెత్తడు, అడవిలోకి పోవాలని కోరడు; ఎలా ఉన్నా, ఎక్కడ ఉన్నా, అతడు మారడు. అప్పుడు జనకుడు ఇలా అన్నారు: ‘‘నా హృదయ గుహలో నుండి సత్యజ్ఞాన రూపమైన పీడకత్తితో, అపోహ అనే ముల్లును నేను తీసేశాను. ఇప్పుడు నాకు—ధర్మమా, కామమా, ధనమా, వివేచనమా? ద్వైతమా, అద్వైతమా? ఇవేవీ లేవు; నేను నా మహిమలో నిలిచినవాడిని. ‘‘గతమా, భవిష్యత్తు, ప్రస్తుతమా? స్థలమా, కాలమా? ఇవన్నీ నాకు లేవు—నా మహిమలో నిలిచినవాడిని. ఆత్మమా, అనాత్మమా, మంగళమా, అమంగళమా? ఆలోచన ఉన్నదా, లేనిదా? ఇవన్నీ నాకు లేవు—నా స్వరూప మహిమలో స్థితుడిని.