జనకుడు తనలో కలిగిన ఆత్మజ్ఞానంతో ఆశ్చర్యంగా ఇలా అనుకున్నాడు: “అహా! నేను కలుషతలేని, శాంతమైన, స్వయంగా చైతన్యమే, ప్రకృతికి అతీతుడను; ఇంతకాలం నేను అజ్ఞానంతో మోసపోయాను. ఈ శరీరాన్ని నేను ఒంటరిగా ప్రకాశింపజేస్తున్నట్లుగా, ప్రపంచాన్ని కూడా నేను ప్రకాశింపజేస్తున్నాను; అందుకే ఈ ప్రపంచమంతా నాది, లేదా ఎటువంటి వస్తువూ నాది కాదు. ఇప్పుడు శరీరాన్ని, విశ్వాన్ని వదిలిపెట్టి, ఒక ప్రత్యేక నైపుణ్యంతో పరమాత్మను నేను దర్శిస్తున్నాను. అలానే, అలజడి, నురుగు, బుడుగలు నీటికి వేరుగా లేనట్లుగా, ఆత్మ నుండి ఉద్భవించిన విశ్వమూ ఆత్మకు వేరుగా లేదు. ఒక వస్త్రాన్ని పరిశీలిస్తే అది తాడుల సముదాయమేనని తెలుస్తుంది; అలాగే విశ్వాన్ని విచారిస్తే, అది ఆత్మసారమేనని తెలుస్తుంది. చెరకు రసంతో తయారైన శక్క, దానితో నిండి ఉంటుంది; అలాగే ఈ విశ్వం నాతో తయారై, నాతో నిండి ఉంది. ప్రపంచం స్వయంగా ప్రకాశిస్తుంది ఆత్మజ్ఞానంతో; ఆత్మజ్ఞానం లేకపోతే అది ప్రకాశించదు. అజ్ఞానంతో తాడు పాము లాగా కనిపిస్తుంది; జ్ఞానంతో తాడు తాడుగానే కనిపిస్తుంది. నా స్వభావమే ప్రకాశనము; నేను దానికి వేరుగా కాదు. విశ్వం ఎప్పుడైతే ప్రకాశిస్తుందో, అది నేను ఒక్కడే ప్రకాశిస్తున్నాను. అహా! ఊహించబడిన విశ్వం నా లోపల అజ్ఞానంతో కనిపిస్తుంది; సముద్రపు గShellలో వెండి కనిపించడంలా, తాడులో పాము, సూర్యకిరణంలో నీరు కనిపించడంలా. విశ్వం నాలో ఉద్భవించి, మళ్లీ నాలో కలిసిపోతుంది; గడ్డపాత్ర మట్టిలో కలిసిపోవడం, అల నీటిలో కలిసిపోవడం, వడ్డాణం బంగారంలో కలిసిపోవడం లాగా. అహా! నేను నన్ను నమస్కరిస్తున్నాను; ఎందుకంటే నేను నశించని వాడిని. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు విశ్వం నశించినా, నేను నిలిచిపోతాను. అహా! నేను నన్ను నమస్కరిస్తున్నాను; శరీరం ఉన్నా, నేను ఒక్కడే, రాకపోకలు లేవు, విశ్వాన్ని వ్యాపించి, అన్ని చోట్ల స్థిరంగా ఉన్నాను. అహా! నేను నన్ను నమస్కరిస్తున్నాను; నాకంటే నైపుణ్యవంతుడు మరొకడు లేడు; శరీరాన్ని తాకకుండా, విశ్వాన్ని ఇంతకాలం నిలిపాను. అహా! నేను నన్ను నమస్కరిస్తున్నాను; నాకు ఏమీ చెందదు, లేదా మాట, మనస్సు అందుబాటులో ఉన్నదంతా నాది. జ్ఞానం, జ్ఞేయం, జ్ఞాత – ఈ త్రయం నిజంగా లేదు; అజ్ఞానంతో కనిపిస్తున్నదంతా నేను, కలుషతలేని వాడిని. అహా! ద్వైతమే దుఃఖానికి మూలం; దానికి మరొక చికిత్స లేదు. కనిపించేది అంతా అసత్యం; నేను ఒక్కడే చైతన్యసారమైన వాడిని. నేను శుద్ధచైతన్యమే; అజ్ఞానంతో సీమితతను ఊహించుకున్నాను. ఇలా నిరంతరం ఆలోచిస్తూ, నా స్థితి ఎప్పుడూ భేదరహితంగా ఉంటుంది. నాకు బంధనమూ, మోక్షమూ, గందరగోళమూ లేవు; శాంతి ఆధారరహితంగా ఉంది. అహా! విశ్వం నాలో స్థిరంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది, కానీ నిజానికి నాలో స్థిరంగా లేదు. ఈ విశ్వం, శరీరంతో సహా, అసలే లేదు. ఆత్మ శుద్ధచైతన్యమే; మరి ఊహకు ఆధారం ఏముంటుంది? శరీరం, స్వర్గం, నరకం, బంధన, మోక్షం, భయం – ఇవన్నీ ఊహ మాత్రమే. నేను చైతన్యమేనైన వాడికి, ఇవన్నీ ఏమి సంబంధం? అహా! జన సమూహాల మధ్య ఉన్నా, నేను ద్వైతాన్ని చూడను. అది నాకు అడవి లాగా మారింది; మరి ఆనందాన్ని ఎక్కడ వెతుకుతాను? నేను శరీరం కాదు, శరీరం నాది కాదు; నేను వ్యక్తి కాదు – నేను చైతన్యమే. నాకు బంధనమొకటి – జీవన కోరిక మాత్రమే. అహా! ప్రపంచపు అలలు, విభిన్నంగా, వేగంగా, నా లోపల – అనంత సముద్రంలో – మనస్సు గాలితో ఊదిపడుతున్నాయి. నా లోపల, అనంత సముద్రంలో, మనస్సు గాలి స్తబ్ధమైతే, ప్రపంచ నౌక – జీవన వ్యాపారి – నశిస్తుంది. నా లోపల, అనంత సముద్రంలో, జీవుల అలలు అద్భుతంగా ఉన్నాయి; అవి లేచాయి, పడిపోయాయి, ఆడాయి, కలిసిపోయాయి – వాటి స్వభావానుసారం. అష్టావక్రుడు ఇలా ఉపదేశించాడు: “ఆత్మను ఒకటి, నశించని వాడిగా తెలుసుకున్నవాడు, ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉన్న వాడు, ఎలా ప్రపంచ లాభాల కోసం ఆసక్తి చూపుతాడు? ఇంద్రియవిషయాలలో ఆనందం ఆత్మను తెలియకపోవడం వల్ల కలుగుతుంది; గShellలో వెండి కనిపించడంలా, అజ్ఞానంతో లోభం కలుగుతుంది. ఈ విశ్వం, అలలు సముద్రంలో లేచినట్లుగా, ఆత్మలో ప్రకాశిస్తుంది. ‘నేనే అది’ అని తెలుసుకున్నవాడు, ఎందుకు బాధతో పరుగెడతాడు? ఆత్మ శుద్ధ, అందమైన చైతన్యమని విన్నా, ఇంద్రియసుఖాలకు బలమైన వాడు కలుషతను పొందుతాడు. ఆత్మను అన్ని జీవుల్లో, అన్ని జీవులను ఆత్మలో చూసిన మునికి, ‘ఇది నాది’ అనే భావం కొనసాగడం ఆశ్చర్యమే. అత్యున్నత అద్వైతంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, మోక్షం కోసం ప్రయత్నిస్తున్నా, కోరికతో, ఇంద్రియసుఖాలను అనుసరించి, అసంపూర్ణంగా ఉండడం ఆశ్చర్యమే. జ్ఞానం కలిగినా, అజ్ఞానం శత్రువు బలహీనమైనదిగా తెలిసినా, కాలం ముగిసిపోతున్నా, ఇంద్రియసుఖాలను కోరడం ఆశ్చర్యమే. ఇక్కడ, అక్కడ, విరక్తి కలిగిన వాడు, నిత్య-అనిత్యాన్ని తేడా తెలుసుకున్న వాడు, మోక్షాన్ని కోరుతూ, మోక్షానికి భయపడడం ఆశ్చర్యమే. జ్ఞానవంతుడు, పోషించబడుతున్నా, బాధపడుతున్నా, ఎప్పుడూ ఆత్మను మాత్రమే చూస్తాడు; అతను హర్షించడు, కోపపడడు. తన శరీరాన్ని పరశరీరం లాగా చూసిన వాడు, ప్రశంసా, నిందలతో ఎలా చలించగలడు? ఈ ప్రపంచాన్ని మాయగా చూసి, ఆసక్తి అంతా పోయినపుడు, మరణం వస్తున్నా, జ్ఞానవంతుడికి భయం ఎలా కలుగుతుంది? ఇంద్రియ కోరికలు లేని, ఆత్మజ్ఞానంలో తృప్తి చెందిన వాడు – అతనితో పోలిక ఎవరు? చూసినదంతా అసలే లేదని స్వభావంగా తెలుసుకున్న వాడు, ఏమి అంగీకరించాలి, ఏమి తిరస్కరించాలి అని జ్ఞానవంతుడికి ఏమి కనిపిస్తుంది? అంతర్గత కోర్కెలు వదిలిన, ద్వైతం, ఆశలు లేని వాడు, యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిన అనుభవం అతనికి neither దుఃఖం, nor ఆనందం కలిగించదు. అష్టావక్రుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నారు: “ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరమైన జ్ఞానవంతుడు, ప్రపంచసుఖాలను ఆడుతూ అనుభవిస్తున్నా, ప్రపంచంలో మోసపోయినవారితో అతను సమానంగా ఉండడు.” ఈ విధంగా జనకుని ఆత్మజ్ఞానం, అష్టావక్రుని ఉపదేశం, ప్రపంచం, ఆత్మ, ద్వైత-అద్వైత, బంధన-మోక్షం గురించి లోతుగా వెలుగులోకి వచ్చాయి.