ఆత్మ స్థితి ఏ దూరమైనదీ, ఏ సంకుచితమైనదీ కాదు. అది భేదరహితంగా, నిరాయాసంగా, మార్పులేనిదిగా, నిర్మలంగా సులభంగా లభిస్తుంది. మాయా భ్రమ తొలగినప్పుడు, తన నిజ స్వభావాన్ని ఒప్పుకున్నవారు, అడ్డంకులు లేని చూపుతో ఉన్నవారు, దుఃఖాన్ని దాటి ప్రకాశిస్తారు. ఈ లోకం అంతా కల్పితమే, ఆత్మ మాత్రం శాశ్వతంగా విముక్తి పొందినదే. దీన్ని తెలుసుకున్న జ్ఞానులు, పిల్లలవలె సాధన చేయడానికి ఏమి అవసరం? ఆత్మే పరబ్రహ్మమని తెలుసుకుని, సత్తా-అసత్తలు కల్పితమని గ్రహించిన వానికి, కోరికలు లేనివాడు ఏమి తెలుసుకుంటాడు, ఏమి మాట్లాడతాడు, ఏమి చేస్తాడు? "నేను ఇది, నేను ఇది కాదు" అనే భావన పోయినప్పుడు, అన్నీ ఆత్మగా తెలుసుకున్న యోగి మౌనంగా ఉంటాడు. శాంతమైన యోగికి, చిత్త విక్షేపమూ లేదు, ఏకాగ్రతా లేదు, అధిక జ్ఞానమూ లేదు, అజ్ఞానమూ లేదు, సుఖమూ లేదు, దుఃఖమూ లేదు. అధిపత్యంలో అయినా, మునివృత్తిలో అయినా, లాభంలో అయినా, నష్టంలో అయినా, జన సమూహంలో అయినా, అరణ్యంలో అయినా, భేదరహిత స్వభావం కలిగిన యోగికి ఎలాంటి తేడా ఉండదు. ధర్మం, కామం, ధనం, వివేకం—ఇవి ఎక్కడ? ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడైన యోగికి "ఇది జరుగింది, ఇది జరగలేదు" అనే భావన ఉండదు. చేయవలసినదేమీ లేదు, హృదయంలో ఆనందమూ లేదు; జీవన్ముక్తుడైన యోగికి జీవితం యథాతథంగా ఉంటుంది. మోహం ఎక్కడ, లోకం ఎక్కడ, ధ్యానం ఎక్కడ, మోక్షం ఎక్కడ? ఆలోచనల చివర విశ్రాంతి పొందిన మహాత్మునికి ఇవన్నీ లేవు. ఈ లోకాన్ని ఎవరు చూస్తారో వారు దానిని లేదు అని ప్రకటించవచ్చు; కోరికలు లేని వాడు కర్మ చేస్తూ, చూడకుండా చూస్తాడు. పరబ్రహ్మాన్ని చూసినవాడు "నేనే బ్రహ్మ" అని భావించవచ్చు. కానీ, ఆలోచనలేని వాడు, ద్వితీయాన్ని చూడని వాడు, ఏమి ఆలోచిస్తాడు? ఆత్మలో కలతను గమనించినవాడు దానిని నియంత్రించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు; కానీ, కలతలేని, చేయవలసినదేమీ లేని మహాత్ముడు ఏమీ చేయడు. జ్ఞాని, ప్రపంచానికి విరుద్ధంగా కనిపించినా, అందులో జీవించినా, లయమూ, విక్షేపమూ, తానని నష్టమూ ఏదీ చూడడు. జ్ఞాని, సంతుష్టుడై, సత్తా-అసత్తల నుండి విముక్తుడై, కోరికలేకుండా, ఏమీ చేయకుండా ఉన్నప్పటికీ, ప్రపంచ కళ్లకి కర్మచేస్తున్నట్టు కనిపించవచ్చు. కర్మలో అయినా, ఉపశమనంలో అయినా, జ్ఞానికి ఎటువంటి గందరగోళమూ ఉండదు; ఏది చేయవలసి వస్తే అది చేస్తూ, ప్రశాంతంగా ఉంటాడు. కోరికలు లేని, ఆధారరహితుడు, స్వతంత్రుడు, బంధనాలేని వాడు తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు; సంస్కారాల గాలిలో తుడిపాటి ఆకులా కదులుతాడు. ప్రపంచ సంబంధాల నుండి విముక్తుడైన వాడికి ఎక్కడా ఆనందమూ లేదు, దుఃఖమూ లేదు; అతడు శీతలమైన మనసుతో, ఎప్పుడూ దేహబుద్ధి లేకుండా ఉంటాడు. అతని మనసు శాంతికి శాంతంగా, ఆత్మానందంలో లీనమై, ఎక్కడా త్యాగం చేయాలన్న కోరిక లేదా నష్ట భావన ఉండదు. సహజంగా ఖాళీగా ఉన్న ధృఢమనస్సున్న వాడికి, ఏది జరిగినా అది సహజంగానే జరుగుతుంది; సాధారణ మానవుడిలానే అతడు గర్వమూ, అవమానమూ అనుభవించడు. "ఈ కార్యం శరీరమే చేస్తుంది, నేను సహజంగా నిర్మలుడిని" అని భావించినవాడు, చేసుకుంటూ ఉన్నప్పటికీ, నిజానికి ఏమీ చేయడు. ఇతరులవలె మాట్లాడినా, కర్మ చేసినా, విముక్తుడు సంతోషంగా, సర్వసంపన్నుడై, లోకంలో సంచరిస్తూ ప్రకాశిస్తాడు. విచారణ ద్వారా పూర్తిగా విశ్రాంతి పొందిన జ్ఞాని, ఊహించడు, జనించడు, వినడు, చూడడు. విక్షేపమూ లేదు, ఏకాగ్రతా లేదు, మోక్ష కోరిక కూడా లేదు; అన్నీ కల్పితమే అని గ్రహించిన మహాత్ముడు బ్రహ్మముగానే నిలుస్తాడు. అహంకారం ఉన్నచోటే కర్మ జరుగుతుంది; కానీ అహంకారరహిత జ్ఞానికి చేసేదేమీ లేదు, చేయనిదేమీ లేదు. కలతా, సంతృప్తి లేని విముక్తుని మనస్సు, కర్తృత్వం, చలనాలు, ఆశ, సందేహాలు లేకుండా ప్రకాశిస్తుంది. మనస్సు ధ్యానంలో లేదా కర్మలో నిమగ్నం కాకపోతే, అది కారణం లేకుండా ఉంటుంది; అయినా అది ధ్యానం చేసి, కర్మ చేస్తూ, ఉద్దేశ్యం లేనట్టు ఉంటుంది. సత్యాన్ని వినిన మూర్ఖుడు గందరగోళానికి లోనవుతాడు; లేదా, గందరగోళం లేకపోయినా, అతడు సంకుచితుడవుతాడు; కానీ మూర్ఖుడిగా కనిపించినవాడు నిజంగా గందరగోళం లేనివాడైనా ఉండవచ్చు. ఏకాగ్రత లేదా నియమాన్ని మూర్ఖులు తీవ్రంగా సాధన చేస్తారు; జ్ఞానులు మాత్రం ఏ విధమైన విధిని చూడరు, నిద్రలో ఉన్నవారిలా తమ స్వస్థితిలో ఉంటారు. ప్రయత్నంతో కానీ, ప్రయత్నం లేకపోయినా, మూర్ఖుడు శాంతిని పొందడు; జ్ఞాని మాత్రం సత్య నిశ్చయంతోనే ప్రశాంతుడవుతాడు. సాధనలో నిమగ్నమైనవారు ఆత్మను, నిర్మలమైనదిగా, బోధితమైనదిగా, ప్రియమైనదిగా, పూర్ణమైనదిగా, ఏకత్వమున్నదిగా, నిరుపద్రవమైనదిగా తెలుసుకోరు. మూర్ఖుడు సాధనలో నిమగ్నమై కర్మ ద్వారా విమోక్షాన్ని పొందడు; ధన్యుడు జ్ఞానంతోనే విముక్తుడై, స్థిరుడై ఉంటాడు. బ్రహ్మమవాలని కోరుకునే మూర్ఖుడు బ్రహ్మాన్ని పొందడు; జ్ఞాని మాత్రం కోరిక లేకుండానే పరబ్రహ్మ స్వభావాన్ని పొందుతాడు. అలజడితో, ఆధారంలేని పట్టుదలతో, మూర్ఖుడు సంసారాన్ని పోషిస్తాడు; జ్ఞాని ఈ దుఃఖ మూలాన్ని కత్తిరించి వేశాడు. శాంతిని కోరుకుంటూ మూర్ఖుడు దానిని పొందడు; జ్ఞాని మాత్రం సత్యాన్ని నిర్ధారించుకుని ఎప్పుడూ ప్రశాంతమైన మనస్సుతో ఉంటాడు. చూపబడిన దానిలోనే అంటిపడిన వాడికి ఆత్మ దర్శనం ఎక్కడ? జ్ఞానులు అలా చూడరు; వారు నశించని ఆత్మను మాత్రమే చూస్తారు. గందరగోళంలో ఉన్నవాడు, బలవంతంగా కర్మచేస్తూ, నియమాన్ని పాటించగలడా? జ్ఞానులకు, ఆత్మలో ఆనందించే వారికి ఎప్పుడూ నిరాయాసమైన స్వేచ్ఛ ఉంటుంది. ఎవరికైనా అనుభూతి వస్తుంది, కాని ఆ అనుభూతికి కారణం ఆయనే కాదు; మరొకరు అనుభూతినే పొందడు—అతడు కలత చెందడు. వక్ర దృష్టి కలిగినవారు, నిర్మల, అద్వైతాత్మను ధ్యానిస్తారు, కానీ మాయ వల్ల దాన్ని తెలుసుకోరు; వారు జీవితాంతం తృప్తి పొందరు. విముక్తిని కోరుకునే వాడి మనస్సు ఎప్పుడూ ఆధారంతోనే ఉంటుంది; విముక్తుని మనస్సు మాత్రం కోరికలు లేకుండా ఎప్పుడూ ఆధారరహితంగా ఉంటుంది.