జ్ఞానిని గురించి మనం వినిపించే ఈ గొప్ప ఉపదేశంలో, అష్టావక్రుడు ఇలా వివరించాడు—సుఖంలోనైనా, దుఃఖంలోనైనా, పురుషుడిలోనైనా, స్త్రీలోనైనా, అదృష్టంలోనైనా, దురదృష్టంలోనైనా, యథార్థ జ్ఞాని సమంగా చూస్తాడు; ఏవైనా భేదాలు అతనికి ఉండవు. అతని అంతరంగంలో హింస లేదు, దయ లేదు, అహంకారం లేదు, నిరుత్సాహం లేదు; ఆశ్చర్యం లేదు, కలత లేదు—ఈ విధంగా సంచారం ముగిసిన వాడు ప్రశాంతంగా ఉంటాడు. విముక్తుడు ఇంద్రియ విషయాలకు శత్రువుగా ఉండడు, వాటిలో ఆసక్తి చూపడు; అతని మనస్సు ఎప్పుడూ అనాసక్తంగా ఉండి, వస్తున్నదాన్ని, రానిదాన్ని సమంగా అనుభవిస్తాడు. ఏకాగ్రత, అనేకాగ్రత, మేలు, చెడు—ఇలాంటి ఆలోచనలు అతని మనస్సులో ఖాళీగా ఉంటాయి; అతడు ఏమీ తెలియని వాడిలా, పరమ ఏకాంతంలో స్థితుడై ఉంటాడు. అతనికి స్వార్థం లేదు, అహంకారం లేదు; ఏదీ తనదని నమ్మడు, ఆశలు అంతా అంతరంలో కరిగిపోయినవే. ఏదైనా చేస్తూ ఉన్నా, నిజానికి అతడు ఏమీ చేయడు. మనస్సు ప్రకాశం, మాయ, స్వప్న మాంద్యం—ఇవి అతడికి లేవు; ఏ స్థితిలో ఉన్నా, అతని మనస్సు కరిగిపోయినట్లే. అష్టావక్రుడు ఇలా నమస్కరిస్తాడు—మోక్షం కలిగే వరకు మాయ కలలోలాంటిదే. స్వరూపంగా పరమానందంగా, ప్రశాంతంగా, ప్రకాశమానంగా ఉన్న ఆ మహాత్ముడికి నమస్కారం. ధనాన్ని సంపాదించి, అనేక సుఖాలు అనుభవించవచ్చు; కానీ సంపూర్ణ విరక్తి లేకపోతే నిజమైన ఆనందం దొరకదు. ధర్మ బాధతో అంతరాత్మ కాలిపోయినవాడికి, శాంతి అమృతధార లేకుండా ఆనందం ఎక్కడ దొరుకుతుంది? ఈ సృష్టి కేవలం కల్పన మాత్రమే, వాస్తవంగా ఏదీ లేదు; సత్తా, అసత్తా మధ్య తేడా గ్రహించినవారికి తమ స్వరూపం ఎప్పుడూ దూరం కాదు. ఆత్మ స్థితి దూరమైనది కాదు, చిన్నదైనది కూడా కాదు; అది స్వతహాగా లభించేది, భేదరహితమైనది, సులభమైనది, శాశ్వతమైనది, పవిత్రమైనది. మాయ తొలగిపోయి, తన అసలు స్వరూపాన్ని ఒప్పుకున్నవారు, దుఃఖం లేకుండా ప్రకాశిస్తారు. ఈ జగత్తంతా కల్పితమే; ఆత్మ విముక్తమైనది, నిత్యమైనది. ఇది తెలిసిన జ్ఞానులు పిల్లల్లా సాధన చేయాల్సిన అవసరం ఏముంది? ఆత్మే బ్రహ్మమని, సత్తా, అసత్తా కల్పితమని గ్రహించిన వాడికి, కోరిక లేనివాడు ఏమి తెలుసుకుంటాడు, ఏమి మాట్లాడతాడు, ఏమి చేస్తాడు? "నేను ఇదిని, నేను అది కాను" అనే భావన పోయినప్పుడు, అన్నీ ఆత్మగా తెలిసిన యోగి నిశ్శబ్దంగా ఉంటాడు. ప్రశాంతమైన యోగికి చిత్త విక్షేపం లేదు, ఏకాగ్రత లేదు, అధిక జ్ఞానం లేదు, అజ్ఞానం లేదు, సుఖం లేదు, దుఃఖం లేదు. రాజ్యాధికారం కలిగినా, మునివారి జీవితం గడిపినా, లాభంలోనైనా, నష్టంలోనైనా, జనాల్లోనైనా, అడవిలోనైనా, భేదరహిత స్వభావం గల యోగికి ఏ తేడా ఉండదు. ధర్మమా, కామమా, ధనమా, వివేకమా—వాటి అవసరం లేదు. ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడైన యోగికి "ఇది చేసాను, ఇది చేయలేదు" అనే భావన ఉండదు. చేయాల్సింది ఏమీ లేదు, హృదయంలో ఆనందం లేదు; జీవన్ముక్తుడైన యోగికి జీవితం యథార్థంగా ఉంటుంది. మాయ, జగత్తు, ధ్యానం, మోక్షం—ఇవి అన్నీ ఆలోచనల చివరలో విశ్రాంతి పొందిన మహాత్మునికి ఉండవు. ఈ జగత్తును ఎవరు చూస్తారో వారు అది లేదని ప్రకటించవచ్చు; కోరిక లేనివాడు చేస్తూ ఉన్నా, చూసి కూడా చూడని వాడిలా ఉంటాడు. పరబ్రహ్మాన్ని చూసినవాడు "నేనే బ్రహ్మ" అని భావించవచ్చు; కానీ ఆలోచనలు లేనివాడు, ద్విత్వం లేనివాడు ఏమి భావిస్తాడు? ఆత్మలో కలతను చూసేవాడు దాన్ని నియంత్రించాలనుకుంటాడు; కానీ కలత లేని, చేయాల్సింది లేనివాడు ఏమీ చేయడు. ప్రపంచానికి విరుద్ధంగా కనిపించినా, లోకంలో జీవించినా, జ్ఞాని లయ, విక్షేపం, తాను పోయినట్టు ఏదీ చూడడు. సంతృప్తిగా, సత్తా, అసత్తా రెండింటినీ దాటి, కోరికలేని వాడు ఏమీ చేయడు; లోకానికి మాత్రం అతడు కర్మాచరణలో ఉన్నట్టు కనిపించవచ్చు. చర్యలో ఉన్నా, ఉపశమనం పొందినా, జ్ఞాని ఎప్పుడూ మాయలో పడడు; చేయాల్సినది ఏదైనా, అది సహజంగా చేస్తూ ప్రశాంతంగా ఉంటాడు. కోరికలేక, ఆధారంలేక, స్వేచ్ఛగా, బంధనాల్లేకుండా, తన స్వేచ్ఛకు అనుగుణంగా సంచరిస్తాడు; సంస్కారాల గాలిలో ఎగురుతున్న పొడిపెట్టె ఆకులా ఉంటాడు. ప్రపంచ సంబంధం లేనివాడికి ఎక్కడా ఆనందం, దుఃఖం ఉండవు; అతడు శీతలమైన మనస్సుతో, శరీరం లేనట్టు పరిపాలిస్తాడు. అతని మనస్సు శీతలానికి మించి శీతలంగా, ఆత్మానందంలో మునిగిపోయి, వదలాలి, పోయింది అనే భావన ఉండదు. సహజంగా ఖాళీ అయిన మనస్సు కలిగిన స్థిరుడు, ఏది జరిగినా అది సహజంగా జరుగుతుంది; సాధారణ మానవుడిలా, అతడికి గర్వం, అవమానం ఉండదు. "ఈ చర్య శరీరం చేసింది, నేను స్వభావతః పవిత్రుడిని" అని భావించే వాడు, చేస్తూ ఉన్నా, నిజంగా చేయడు. ఇతరుల్లా మాట్లాడినా, ఆచరిస్తున్నా, విముక్తుడు ఆనందంగా, సంతోషంగా, లోకంలో సంచరిస్తూ ప్రకాశిస్తాడు. విచారణ చేసి విశ్రాంతి పొందిన జ్ఞాని కల్పన చేయడు, జన్మించడు, వినడు, చూడడు. విక్షేపం, ఏకాగ్రత, మోక్ష కోరిక కూడా ఉండదు; అన్నీ కల్పితమని గ్రహించిన మహాత్ముడు బ్రహ్మంలోనే నిలిచిపోతాడు. అంతరంలో అహం ఉన్నచోటే చర్య జరుగుతుంది; కానీ అహంకార రహిత జ్ఞానికి ఏమీ చేయలేదు, ఏమీ మిగలదు. విముక్తుని మనస్సు కలత, సంతృప్తి లేని, చేయదగినదీ, కదలిక లేని, ఆశ, సందేహం లేని, ప్రకాశిస్తుంది. మనస్సు ధ్యానంలోనో, కార్యంలోనో నిమగ్నం కాకపోతే అది కారణం లేకుండా ఉంటుంది; అయినా, అది ధ్యానం చేస్తూ, కార్యం చేస్తూ, నిస్వార్థంగా ఉంటుందని అనిపిస్తుంది. సత్యాన్ని విన్న మాంద్యబుద్ధి కలత చెందుతాడు; లేకపోతే, అతడు సన్నకడగా మారతాడు; కానీ కలత లేనివాడు కూడా కలత పడినట్టు కనిపించవచ్చు. ఏకాగ్రత, నియమం మాంద్యబుద్ధి వాడి ప్రయత్నంలో ఉంటుంది; జ్ఞాని మాత్రం ఏ విధి లేదు అని తన స్వరూపంలో నిద్రించినవాడిలా ఉంటాడు. ప్రయత్నం ఉన్నా, లేకపోయినా, మాంద్యబుద్ధికి శాంతి దొరకదు; జ్ఞాని మాత్రం సత్య నిశ్చయంతోనే ప్రశాంతుడవుతాడు. ఇలా, జ్ఞాని యొక్క స్వరూపాన్ని అష్టావక్రుడు మనకు వివరించాడు—అతడు సమత్వంలో, మాయలేని దృష్టిలో, విశ్రాంతిలో, పరిపూర్ణ ఆనందంలో నిలిచిపోతాడు.