ఈ జగత్తులో అనుభవాలను కోరేవారు, మోక్షాన్ని ఆశించేవారు ఉన్నారు. కానీ వీటిదేవి తపించని మహాత్ముడు మాత్రం అతి అరుదుగా కనిపిస్తాడు. అతని మనసులో ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం, జీవితం, మరణం—ఇవి స్వీకరించాలన్నా, వదిలేయాలన్నా భావన ఉండదు. విశ్వం లయమవుతుంటే అతనికి ఆశ లేదు, విశ్వం కొనసాగుతుంటే ద్వేషం లేదు; ఏ స్థితిలో ఉన్నా, అటు సుఖంగా, సంతృప్తిగా ఉంటాడు. ఈ జ్ఞానంతో అతడు తృప్తిగా, అన్ని ఆలోచనలు శాంతించిపోయినవాడై, చూడటం, వినటం, తాకటం, వాసన పుచ్చటం, తినటం—ఇవి జరుగుతున్నా, అంతే సంతృప్తిగా ఉంటాడు. అతని దృష్టి శూన్యంగా, చర్యలు వ్యర్థంగా, ఇంద్రియాలు నిరుత్సాహంగా ఉంటాయి; అతడు సంసారసాగరం ఎండిపోయినవాడైనందున, ఆశ లేదా విరక్తి ఏమీ ఉండదు. అతడు మేలుకోడు, నిద్రపోడు, కన్నులు తెరచి చూడడు, మూసీ చూడడు; ఏమి విచిత్ర స్థితి! ఎక్కడో అతని విముక్త మనస్సు విశ్రాంతి పొందుతోంది. అతడు ఎక్కడున్నా స్వయంపరిపూర్ణుడిగా, శుద్ధచిత్తంగా కనిపిస్తాడు; అన్ని కోరికల నుండి విముక్తుడై, ప్రతిచోటా ప్రకాశిస్తాడు. చూసినా, వినినా, తాకినా, వాసన పుచ్చినా, తిన్నా, తీసుకున్నా, మాట్లాడినా, నడిచినా—చర్య, అచర్య రెండింటినుండి విముక్తుడై, ఆ మహాత్ముడు నిజంగా ముక్తుడే. అతడు ఎవరినీ నిందించడు, పొగడడు, సంతోషించడు, కోప్పడడు; ఇవ్వడు, తీసుకోడు—విముక్తుడై, ఎక్కడైనా సమత్వంతో ఉంటాడు. మహిళను ప్రేమతో చూసినా, మరణం ఎదురైనా, అతని మనస్సు కదలదు—అతడు స్వయంపరిపూర్ణుడు. సుఖంలో, దుఃఖంలో, పురుషుడిలో, స్త్రీలో, అదృష్టంలో, దురదృష్టంలో—వివేచన లేని జ్ఞాని అందరినీ సమంగా చూస్తాడు. అతనిలో హింస, దయ, అహంకారం, నిరాశ, ఆశ్చర్యం, కలవరం ఏదీ ఉండదు; అతని సంచారం ముగిసింది. అతడు ఇంద్రియవిషయాలను శత్రువులుగా చూడడు, మమకారంతో కూడా ఉండడు; ఎలాంటి అనుబంధం లేకుండా, వచ్చినదాన్ని, రానిదాన్ని సమంగా అనుభవిస్తాడు. ధారణ, అధారణ, మేలు, చెడు—ఇవి అన్నీ అతని మనస్సులో శూన్యంగా ఉన్నాయి; అతడు ఏమీ తెలియని, పరమ ఏకాంతంలో స్థిరపడినవాడిలా ఉంటాడు. మమకారం, అహంకారం లేకుండా, తనది ఏమీలేదని బలంగా నమ్మి, ఆశలు అంతర్గతంగా కరిగిపోవడంతో—even though he acts—అతడు ఏమీ చేయడు. మనస్సు ప్రకాశం, మాయ, స్వప్న మాంద్యం అన్నీ అతడికి లేవు; ఏ స్థితిలో ఉన్నా, అతని మనస్సు కరిగిపోతుంది. అష్టావక్రుడు ఇలా అంటాడు: మేల్కొనడం కలగానే మాయ; స్వభావంగా పవిత్రమైన, శాంతమైన, ప్రకాశవంతమైన ఆ పరమానంద స్వరూపుడికి నేను నమస్కరిస్తాను. ఎవరైనా సర్వసంపదలు సంపాదించి, అనేక సుఖాలు అనుభవించినా, సంపూర్ణ విరక్తి లేకుండా నిజమైన ఆనందం దొరకదు. కర్తవ్యబాధల సూర్యుడి వేడికి లోనైనవాడికి, శాంతి అమృతధార లేకుండా ఎక్కడ ఆనందం? ఈ సృష్టి కల్పితమే, వాస్తవమేం కాదు; సత్తా, అసత్తా మధ్య తేడా గ్రహించిన వారికి తమ స్వరూపంలో ఎలాంటి లోటు ఉండదు. ఆత్మ స్థితి దూరంగా కానే కాదు, కుదించబడినదీ కాదు; అది తేడాలులేని, సులభమైన, శాశ్వతమైన, పవిత్రమైన స్థితి. మాయ పోయినపుడు, నిజమైన స్వరూపాన్ని అంగీకరించినవారు, అడ్డంకులు లేని వారై, దుఃఖం లేకుండా ప్రకాశిస్తారు. ఈ లోకం అంతా కల్పన మాత్రమే; ఆత్మ ముక్తి, నిత్యమైనది. ఇది తెలిసిన జ్ఞాని పిల్లవాడిలా సాధన ఎందుకు చేయాలి? ఆత్మే బ్రహ్మమని, సత్తా-అసత్తా కల్పితమని నిర్ణయించినవాడికి, కోరికలు లేనివాడికి, తెలుసుకోవడం, చెప్పడం, చేయడం ఏముంటాయి? ‘‘నేను ఇదిని, కాదు’’ అనే భావన పోయినపుడు, అన్నీ ఆత్మగా తెలిసినపుడు, యోగి మౌనంగా ఉంటాడు. శాంతమైన యోగికి, చిత్తవిక్షేపం లేదా ఏకాగ్రత, అతి జ్ఞానం లేదా అజ్ఞానం, సుఖం లేదా దుఃఖం లేవు. రాజ్యాధికారం లేదా సంయాస జీవితం, లాభం లేదా నష్టంలో, జన సమూహంలో లేదా అరణ్యంలో—తేడాలు లేని యోగికి ఎలాంటి భేదం ఉండదు. ధర్మం, కామం, అర్థం, వివేకం—ఇవి ఎక్కడ? ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడైన యోగికి ‘‘ఇది జరిగింది, లేదు’’ అనే భావన ఉండదు. చేయవలసిందేమీ లేదు, హృదయానందం లేదు; ముక్తుడైన యోగికి జీవితం యథావిధిగా సాగుతుంది. మాయ, జగత్తు, ధ్యానం, ముక్తి—ఇవి ఎక్కడ? అన్ని ఆలోచనల గడపదాటి విశ్రాంతి పొందిన మహాత్ముడికి ఇవేవీ ఉండవు. ఈ లోకాన్ని చూసేవాడు అది లేదని ప్రకటించొచ్చు; కోరికలు లేని వాడు చేస్తూ కూడా, చూసినా చూడనట్టు ఉంటాడు. పరబ్రహ్మాన్ని చూచినవాడు ‘‘నేనే బ్రహ్మ’’ అని అనుకోవచ్చు. కానీ, ఆలోచనలేని వాడు, ద్వైతం లేని వాడు, అతడు ఏమి అనుకుంటాడు? ఆత్మ కలవరాన్ని చూసేవాడు అదిని నియంత్రించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు; కానీ, కలవరంలేని, చేయవలసింది లేని మహాత్ముడు ఏమీ చేయడు. వివేకి, లోకానికి విరుద్ధంగా కనిపించినా, లోకంలో జీవించినా, అతడు ఏ లయ, విక్షేపం, స్వరూప నష్టం ఏదీ చూడడు. సంతృప్తిగా, సత్తా-అసత్తా రెండింటినుండి విముక్తుడై, కోరికలేని వాడు, ప్రపంచం చూస్తున్నా ఏమీ చేయడు. చర్యలోనైనా, విరమణలోనైనా, జ్ఞాని ఎప్పుడూ అయోమయానికి లోనవడు; చేయవలసినది వచ్చినప్పుడు, దాన్ని చేసి, సౌకర్యంగా ఉంటాడు. కోరికలు లేని, ఆధారాలు లేని, స్వేచ్ఛాయుతుడై, ఎటు కావాలంటే అటు పోతాడు; సంస్కారాల గాలిలో ఊదబడే పొడిబెట్టిలా ఉంటాడు. సంసార బంధం లేని వాడికి ఎక్కడా ఆనందం, దుఃఖం ఉండవు; అతడు శీతలమనస్సుతో, ఎప్పుడూ దేహభావం లేకుండా పరిపాలిస్తాడు. అతని మనస్సు తడిపోని చల్లదనముతో, ఆత్మానందంలో లీనమై, వదిలిపెట్టాలన్న కోరిక, నష్టభావన ఏదీ ఉండదు. సహజంగా ఖాళీ మనస్సుతో ఉన్న స్థిరుడికి, చేసే కార్యాలు సహజంగా జరుగుతాయి; సాధారణ వ్యక్తిలా, అతడికి గర్వం లేదు, అవమానం లేదు.