आष्टावक्र उवाच—यदा मनः कस्यचित् प्रत्यक्षेṣu वस्तुषु सङ्गं प्राप्नोति तदा बन्धनमिति ज्ञेयम्, सर्वेषु प्रत्यक्षेषु असङ्गं चेत् मनः तदा मुक्तिरिति। मुक्तिः तु तदा स्यात् यदा अहंभावो नास्ति; बन्धनं तु अहंभावे एव। एतद् ज्ञात्वा, न किञ्चित् गृह्णीयात् न वा त्यजेत्, अपि च प्रमादेनापि। आष्टावक्र पुनरुवाच—यदा द्वन्द्वानि, कर्म वा अकर्म वा, कस्यचित् शान्तिं प्राप्नुवन्ति? कस्य वा? एतद् ज्ञात्वा, असङ्गः भव, त्यागनिष्ठः, सर्वव्रतान् परित्यज्य। केचन धन्याः विरलाः जनाः, केवलं लोकव्यवहारस्य निरीक्षणेन, जीवितेच्छा, अन्नेच्छा, विज्ञानकामना च, सर्वैः च विकारैः सहिताः, स्वयमेव नष्टाः। सर्वं हि अनित्यं, त्रिविधदुःखयुक्तं, असारं, दोषयुक्तं, त्याज्यम् इति ज्ञात्वा, शान्तः भवति। कः कालः, कः युगः, कः वा अवसरः अस्ति यत्र द्वन्द्वानि न स्युः? तानि उपेक्ष्य, यथोचितं आचरन्, सिद्धिं प्राप्नोति। न हि मुनिनां, न सन्तानां, न योगिनां मतैः मुक्तिः; एतद् दृष्ट्वा, विरक्तः कः न शान्तः भवति? यः चेतनातत्त्वं ज्ञात्वा, सः एव सर्वत्र गुरुः; वैराग्यसमत्वेन, सः अन्यान् संसारबन्धात् पारं नयति। पञ्चमहाभूतपरिणामान् तेषां तत्त्वरूपेण पश्य, तस्मिन्नेव क्षणे बन्धनात् मुक्तः स्वस्वरूपे तिष्ठसि। इच्छाः एव संसारः; ताः सर्वाः त्यज, इच्छात्यागेन अद्यैव यथासम्भवम् आत्मनि प्रतिष्ठास्यसि। आष्टावक्र पुनरुवाच—इच्छां शत्रुं, सम्पदं दुःखपूरितां, धर्मं च तयोः उत्पाद्यं, सर्वत्र उदासीनतया पश्य। त्र्यहं पञ्चाहं वा, स्वप्नमायासमान् पश्य—मित्राणि, भूमिं, धनं, गृहाणि, भार्याः, सन्ततिं, सम्पदः च। यत्र यत्र तृष्णा, तत्र तत्र संसारः; परिपक्ववैराग्ये स्थित्वा, तृष्णारहितः सुखी भव। बन्धनं केवलं तृष्णायाः; तस्य विनाशः मुक्तिरुच्यते। केवलं असङ्गत्वेन, पुनः पुनः तृप्तिः लभ्यते। त्वं एव चेतनः, शुद्धः; जगत् जडमसत्यम्। अज्ञानमपि नास्ति; तर्हि कुतः ते जिज्ञासा? राज्यम्, पुत्राः, भार्याः, शरीरम्, भोगाः च—एतेषु सङ्गिनः अपि, प्रतिजन्म नश्यन्ति। पर्याप्तं सम्पदः, इच्छाः, धर्माः अपि; एषु सर्वेषु संसारमरुभूमौ, मनः कदापि विश्रान्तिं न प्राप्नोति। कियत् जन्मानि गता: शरीरमना:वाचः क्रियाभिः, दुःखश्रमदायकाभिः? अद्य एव तद् समाप्तं कुरु। आष्टावक्र पुनरुवाच—उत्पत्तिः, अनुत्पत्तिः, परिवर्तनं च स्वाभाविकम् इति ज्ञात्वा, यः नित्यमेव निरुपद्रवः, सः स्वयमेव शान्तिं प्राप्नोति। ईश्वरः सर्वस्य कर्ता, अन्यः नास्ति इति ज्ञात्वा, यस्य आशाः अन्तः एव लीनाः, सः सर्वत्र अनासक्तः शान्तः भवति। दुःखसुखं, जन्ममरणं च, कालकृतं दैवकृतं च इति ज्ञात्वा, यः कृत्यं पश्यति, सः अक्लेशेन अपि कुर्वन् लिप्यते न। दुःखं मनसो विकारात् एव जायते, नान्यथा; एतद् ज्ञात्वा, तद्विमुक्तः सर्वत्र सुखी शान्तः निराकाङ्क्षः भवति। अहं न शरीरं, न च शरीरं मम; अहं चेतनः इति ज्ञात्वा, सः विविक्तः मुक्तवत् तिष्ठति, कृताकृतं न स्मरति। अहमेव अस्मि, ब्रह्मादि तृणपर्यन्तं, अविभक्तः, शुद्धः, शान्तः, न सम्पादनसंपादनयोः चिन्ता यस्य। इदं जगत् न विस्मयकारि, न किञ्चिद् अपि इति ज्ञात्वा, यः इच्छारहितः, बोधमात्रः, सः शान्तः इव किंचित् नास्ति इव भवति। जनक उवाच—पूर्वं शरीरकर्म कर्तुं न अशक्नुवम्; ततो वाचं विस्तारयितुं न अशक्नुवम्; ततो मनसा चिन्तयितुं न अशक्नुवम्; एवमेव अहं स्थितः। वाक्यादिषु अनारम्य, आत्मनोऽदर्शनेन, अशान्तहृदये, एकाग्रेण, एवं स्थितः। समाधिप्रयत्नादयः अपि समाधेः विक्षेपः इति नियमं निरीक्ष्य, एवं स्थितः। हे ब्रह्मन्, सुखदुःखे न किञ्चित् ग्राह्यत्याज्यं अस्ति, तस्मात् नोत्पद्येते; एतद् ज्ञात्वा, एवं स्थितः। आश्रमाः, अनाश्रमाः, ध्यानम्, मनसः सङ्कल्पग्रहणं, सर्वं कल्पनैव; एतद् दृष्ट्वा, एवं स्थितः। यथा अविद्यया कर्मोपशमः, तथा सम्यग्विज्ञानात् अपि, एवं स्थितः। अचिन्त्यस्य अपि चिन्तनं यदा चिन्तारूपं भवति, तदा तदप्युत्सृज्य, एवं स्थितः। यः एवं आचरति, सः पूर्णः; यस्य चायं स्वभावः, सः पूर्णः। जनक पुनरुवाच—निःस्पृहत्वे आत्मनि स्थितिः विरला अपि कौपीनवतः; ग्रहणत्यागौ त्यक्त्वा, सुखेन उपविशामि। क्वचित् शरीरस्य श्रान्तिः, क्वचित् जिह्वायाः क्लान्तिः, क्वचित् मनसोऽपि; तानि सर्वाणि त्यक्त्वा, आत्मनि सुखेन स्थितः। किञ्चन न कृतं सदा इति सत्यम् आलोक्य, यदा किञ्चित् कर्तव्यम् आगच्छति, तदा करोमि उपविशामि च। योगिनः शरीरस्थस्य, कर्तव्याकर्तव्ये नास्तः; संयोगवियोगयोः अभावात्, सुखेन उपविशामि। लाभहान्योः न मम सम्बन्धः, स्थिते, गते, शयाने वा; तस्मात् स्थितः, गच्छन्, स्वपन् वा, सुखेन उपविशामि। न निद्रायां हानिः, न यत्नेन सिद्धिः; पतनार्जवयोः त्यागात्, सुखेन उपविशामि।