शृणु, भगवन्, यथा आत्मज्ञानस्य गम्भीरतां महर्षयः विवृण्वन्ति। अहं महासमुद्रवदस्मि, जगत् तु तत्र लहर्यः इव दृश्यन्ते। यः एतद्विजानाति, तस्य त्यागग्रहणयोः नास्ति किञ्चिद्, केवलं लय एव दृश्यते। अहं शुक्तिकेवास्मि, जगदाभासः रजतवद् अवभासते। यः एवं जानाति, स न त्यजति न गृह्णाति, केवलं लयमुपैति। कदाचिदहं सर्वेषु भूतेषु, कदाचिद् सर्वाणि भूतानि मय्येव, इति यः पश्यति, स न त्यागं न ग्रहणं नापि लयं पश्यति। जनक उवाच—अनन्तसमुद्रे यथा अहं, तत्र जगत् नाव इव स्वचिन्तावातेन यत्रक्वचन सञ्चरति; अहं तु तत्र कदापि उद्वेगं न अनुभवामि। तस्मिन्ननन्ते आत्मसमुद्रे, जगत् तरङ्ग इव स्वभावतः उदेति पतति च; तस्योदयापतने मम न लाभो न हानिः। तस्मिन्ननन्ते आत्मसमुद्रे, जगत् केवलं कल्पनैव; अहं तु शान्तः, निराकृतिः, तत्रैव स्थितः। आत्मा न अवस्थासु, न च अवस्थाः तस्मिन्निरमले अनन्ते; तस्मात् असङ्गः, निराशः, शान्तः एव अहं स्थितः। हा! अहं शुद्धचैतन्यमेव, जगत् मायामाय इव दृश्यते। तत्र मम न त्यागग्रहणचिन्ता कुतः? अष्टावक्र उवाच—मनः यदा किञ्चित् इच्छति, शोचति, त्यजति, गृह्णाति, भेदं पश्यति, क्रुध्यति, तदा बन्धः। मनः यदा न इच्छति, न शोचति, न त्यजति, न गृह्णाति, न हृष्यति, न क्रुध्यति, तदा मोक्षः। मनः यदा कस्यचित् अनुभूतेः सङ्गं करोति, तदा बन्धः; सर्वासु अनुभूतिषु असङ्गः चेत्, तदा मोक्षः। अहङ्कारस्य सति बन्धः, तस्याभावे मोक्षः; एतद्विज्ञाय, न किंचिद् गृह्णीयात्, न त्यजेत्, अपि च प्रमादेनापि। अष्टावक्र उवाच—यदा द्वन्द्वानि, कृत्य-अकृत्ये, कदा शान्तानि, कस्य वा? इति ज्ञात्वा, अत्र उदासीनः भव, त्यागरतः, सर्वव्रतान् विहाय। केचन दुर्लभभाग्यवन्तः, केवलं लोकस्य प्रवृत्तिं निरीक्ष्य, जीवनस्य, अन्नस्य, विद्यास्य च इच्छा सह सर्वचेष्टया नष्टा। सर्वमिदं क्षणिकं, दुःखत्रययुक्तं, असारं, हेयम्; इति ज्ञात्वा, शान्तः भवति। कदा, कस्य, कियद्वयः, किं कर्म वा, यत्र द्वन्द्वानि न स्युः? तानि उपेक्ष्य, यथायोग्यं आचरन्, पूर्णत्वमाप्नोति। न ऋषीणां, न सन्तानां, न योगिनां मतैः; एतद्विज्ञाय, कः विरक्तः न शान्तः स्यात्? यः चैतन्यस्वरूपं जानाति, स एव गुरुर्भवति; वैराग्यसमत्वाभ्यां जनान् संसारात् पारयति। भूतपरिणामान् तान्येव भूतानि इति पश्य, तदा तस्मिन्नेव क्षणे मुक्तः स्वस्वरूपे स्थितः। इच्छाः एव जगत्; ताः सर्वाः त्यज, तदानीं यथासम्भवम् अद्यैव स्थितः स्याः। अष्टावक्र उवाच—इच्छां शत्रुं, दारिद्र्यपूर्णं धनं, तयोः आधारं धर्ममपि, सर्वत्र उदासीनः सन् त्यज। त्रिदिनं पञ्चदिनं वा स्वप्नमाया इव पश्य—मित्राणि, भूमिं, धनं, गृहाणि, भार्यां, सुतान्, सम्पदश्च। यत्र यत्र तृष्णा, तत्र तत्र संसारः; परिपक्ववैराग्ये स्थित्वा, तृष्णारहितः सुखी भव। तृष्णैव बन्धः; तस्याः नाशो मोक्षः; केवलं असङ्गेन संतोषः पुनः पुनः लभ्यते। त्वमेव चैतन्यरूपः, शुद्धः; जगत् जडं, असत्यम्। अज्ञानमपि नास्त्येव; तर्हि कुतः ते जिज्ञासा? राज्यं, पुत्राः, भार्याः, शरीरं, सुखानि—एतानि सर्वाणि, आसक्तस्यापि, जन्मनि जन्मनि नश्यन्ति। पर्याप्तं धनं, इच्छाः, धर्मप्यपि; एतेषु संसारमृगत्रिष्णायां मनः कदापि विश्रामं न प्राप्नोति। कियत् जन्मानि गता देहे, मनसि, वाचा, दुःखाय कर्म कुर्वन्? तदद्यैव त्यज। अष्टावक्र उवाच—उदयं, अनुदयं, परिवर्तनं च सर्वं स्वभावतः; यः नित्यः, दुःखरहितः, स सहजं शमं प्राप्नोति। सर्वस्य स्रष्टा ईश्वरः, अन्यो नास्ति; इति ज्ञात्वा, यस्य आशाः अन्तर्लीनाः, स सर्वत्र शान्तः, न क्वापि सङ्गं करोति। दुःखसुखे, जन्ममृत्यू, कालदौर्भाग्ये च, यः तुष्टः, इन्द्रियसंयतः, न किञ्चिद् इच्छति न शोचति। सुखदुःखे, जन्ममृत्यू च दैवेन; यः यथाकर्तव्यं पश्यति, स कर्मणि स्थितः अपि, न लिप्यते। दुःखं चिन्तया, नान्यथा; तस्याभावे, सर्वत्र तृष्णाशून्यः सुखी, शान्तः भवति। अहं न देहः, न मम देहः; अहं चैतन्यमेव; इति ज्ञात्वा, केवलं मुक्तवत् एकाकी स्थितः, कृतं अकृतं वा न स्मरति। अहमेवैकः, ब्रह्मादिस्थावरेषु; एकरूपः, शुद्धः, शान्तः, न सम्पाद्ये नासम्पाद्ये च चिन्ता। निदमिदं न विस्मयकरं, न किमपि; इति ज्ञात्वा, निराशः, केवलं चैतन्यमयः, शून्यवत् शान्तः भवति। जनक उवाच—पूर्वं शरीरे कर्म कर्तुं न अशकम्; ततः वाचि विस्तारं कर्तुं न अशकम्; ततः चिन्तयितुं न अशकम्; एवं स्थितः अस्मि। शब्दादिषु अरुचिना, आत्मदर्शनेन, अचञ्चलचित्तः, एकाग्रः, एवं स्थितः अस्मि। समाधिसाधनमेव समाधेः विक्षेपः इति नियमं दृष्ट्वा, एवं स्थितः अस्मि। हे ब्रह्मन्, सुखदुःखे नोत्पद्येते, त्यागग्रहणाभावात्; इति ज्ञात्वा, अहं एवमवस्थितः।