इन्द्राद्युत्तमदेवैरपि यः अवस्था आकाङ्क्ष्यते, तत्र स्थितः योगी विस्मयनीयमपि न प्रमोदं अनुभवति। तत्त्वविदः पुण्यपापयोः अन्तःस्पर्शो नास्ति, यथा आकाशः धूमेन स्पृष्टः इव दृश्यते, परन्तु तेन न कदापि प्रभावितः। यः सर्वं जगत् आत्मस्वरूपेण जानाति, तं महात्मानं को निग्रहितुं शक्नुयात्? स यथायोग्यं जीवति। ब्रह्मादिग्रासपर्यन्तं, चतुर्विधेषु प्राणिषु, केवलं तत्त्ववेदिनः इच्छाद्वेषयोः उन्मुक्तत्वं शक्यते। यः आत्मानं अद्वैतं, विश्वस्य ईश्वरं वेत्ति, स यद् ज्ञाति तद् करोति, तस्य सर्वत्र भयाभावः। अष्टावक्रः उवाच—त्वं केनापि वस्तुनि नासक्तः, हे शुद्ध, तर्हि किमर्थं त्यागं इच्छसि? सङ्घातं विलयय, ततो विलयं प्रविश। सर्वं विश्वं त्वयि समुद्रे बुद्बुदवत् उदेति; आत्मानं एकमेव ज्ञात्वा, एवं विलयं प्रविश। विश्वं प्रत्यक्षं दृश्यते, परन्तु शुद्धे त्वयि नास्ति, यथा रज्जौ सर्पः दृश्यते; एवं विलयं प्रविश। दुःखसुखयोः समः, पूर्णः, आशायाशाहयोः तुल्यः, जीवनमरणयोः समः—एवं विलयं प्रविश। अष्टावक्रः उवाच—अहं आकाशवत् अनन्तः, विश्वं घटवत् स्वभाविकम्। एतद्विज्ञाय, न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं विलयः। अहं समुद्रवत् महान्, विश्वं तरङ्गवत्। एतद्विज्ञाय, न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं विलयः। अहं शुक्तिवत्, विश्वमृगत्रिष्णिका रजतवत्। एतद्विज्ञाय, न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं विलयः। सर्वेषु प्राणिषु अहं वा, सर्वे प्राणिनः मयि वा—एवं ज्ञानस्य, न त्यागः न ग्रहणम् न विलयः। जनकः उवाच—अनन्तसमुद्रे यः अहं, तत्र विश्वनाविका मनोवायुनाः इव इह तत्र सञ्चरति; अहं तत्र कदापि विक्लवः न। अनन्तसमुद्रे यः अहं, तत्र विश्वतरङ्गः स्वभावेन उदेति शम्यति; उत्थाने पतने वा, मम न लाभो न हानिः। अनन्तसमुद्रे यः अहं, तत्र विश्वं केवलं कल्पना; शान्तः, निराकारः—एष एव अहं स्थितः। आत्मा न अवस्थासु, न अवस्थाः तस्मिन् अनन्ते शुद्धे; असक्तः, निराशः, शान्तः—एष एव अहं स्थितः। अहो! अहं केवलं शुद्धचैतन्यं, विश्वं मायायाः इव; तस्मात् मम कुतः, कथं, वा त्यागग्रहणचिन्ता? अष्टावक्रः उवाच—यदा मनः इच्छति, शोकं करोति, त्यजति, गृह्णाति, भेदं पश्यति, क्रुध्यति—तदा बन्धनम्। यदा मनः न इच्छति, न शोकं करोति, न त्यजति, न गृह्णाति, न हर्षं करोति, न क्रुध्यति—तदा मोक्षः। यदा मनः कस्यचित् दृश्ये आसक्तम्—तदा बन्धनम्; यदा सर्वदृश्येषु अनासक्तम्—तदा मोक्षः। यदा अहंकारः नास्ति—तदा मोक्षः; यदा अहंकारः अस्ति—तदा बन्धनम्। एतद् ज्ञात्वा, न किंचिद् गृह्णीयात्, न किंचिद् त्यजेत्, यदृच्छया अपि। अष्टावक्रः उवाच—यदा द्वन्द्वानि, कृत्याकृत्ये, कस्यचित् शान्ति नास्ति; एतद् ज्ञात्वा, असक्तः इह, त्यागनिष्ठः, सर्वव्रतवर्जितः भव। कस्यचित् दुर्लभस्य पुण्यात्मनः केवलं लोकाचारदर्शनात्, जीवनेच्छा, अन्नेच्छा, ज्ञानेच्छा, च सर्वव्यग्रता नष्टा। सर्वं अस्थिरम्, त्रिविधदुःखदूषितम्, असारम्, दोषयुक्तम्, त्याज्यम्—एतद् ज्ञात्वा, शान्तः भवति। कः कालः, कः युगः, कः प्रसङ्गः, यत्र द्वन्द्वानि नास्ति? तानि उपेक्ष्य, यथायोग्यं कृत्वा, सिद्धिं प्राप्नोति। ऋषिदर्शनैः, योगिदर्शनैः, न मोक्षः; एतद् दृष्ट्वा, यः वैराग्यवान्, स शान्तः भवति। चैतन्यस्वरूपं ज्ञात्वा, कः न गुरु? वैराग्यसमत्वयोजनया, जनान् जन्ममृत्युपारं नयति। भूतपरिणामान् तत्त्वस्वरूपेण पश्य; तत्क्षणात्, बन्धनात् विमुक्तः, स्वभावे स्थितः भविष्यसि। इच्छाः एव विश्वम्—तस्मात् सर्वाः परित्यज। इच्छात्यागेन, अद्य यथायोग्यं स्थितः भविष्यसि। अष्टावक्रः उवाच—इच्छां शत्रुं, धनं दुःखपूर्णम्, धर्मं च—एतयोः उत्पन्नम्—सर्वत्र उदासीनः त्यज। त्रीन् पञ्च दिवसान् स्वप्नमायावत् पश्य—मित्राणि, भूमिः, धनम्, गृहाणि, पत्न्यः, पुत्राः, द्रव्याणि। यत्र यत्र तृष्णा, तत्र तत्र संसारः; परिपक्ववैराग्ये आश्रित्य, तृष्णारहितः सुखी भव। बन्धनं केवलं तृष्णायाः; तस्य विनाशः मोक्षः। केवलं असक्त्या, पुनः पुनः तृप्तिः। त्वमेव चैतन्यः, शुद्धः; विश्वं जडम्, असत्यम्। अज्ञानं अपि नास्ति; तस्मात् किमर्थं जिज्ञासा? राज्यं, पुत्रः, पत्नी, शरीरम्, सुखानि—आसक्तस्य अपि, प्रत्येकजन्मे नष्टानि। पर्याप्तं धनं, कामः, धर्मः; तेषु, संसारमृगस्थले, मनः कदापि विश्रान्तिं न प्राप्तम्। कियत् जन्मानि शरीरमनोवाचाः दुःखकर्मणि यापितानि? आज्येव तत् समाप्तिः। अष्टावक्रः उवाच—उत्पत्तिः, अनुत्पत्तिः, परिवर्तनम्—एतत् सर्वं स्वाभाविकम्; यः नित्यः, दुःखरहितः, सहजं शान्तिं प्राप्नोति। सर्वस्य कर्ता ईश्वरः, अन्यः नास्ति—एतद् ज्ञात्वा, यः आशाः अन्तर्गतम्, स शान्तः, सर्वत्र अनासक्तः भवति।