जनकः आत्मज्ञानस्य गम्भीरत्वं अनुभूय, जनसमूहे अपि द्वैतभावं न पश्यति। तस्य चेतना निर्जनवनस्य सदृशं जातम्, तत्र कः हर्षः स्यान्नु? सः न शरीरः, न च शरीरस्य स्वामी; न जीवः, किन्तु केवलं चैतन्यं। तस्य बन्धनं केवलं जीविते इच्छायाः आसीत्। विश्वस्य तरङ्गाः, विविधाः शीघ्रं उत्पन्नाः, तस्मिन् अनन्तसिन्धौ, मनसः वातेन कम्पिताः, उद्भवन्ति। यदा मनसः वातः शान्तः भवति, तस्मिन्न अनन्तसिन्धौ, संसारनौः, दुःखितः जीवितवणिकः, विनश्यति। अनन्तसिन्धौ तस्मिन्, जीविततरङ्गाः अद्भुताः; स्वभावेनैव उत्थाय पतन्ति, क्रीडन्ति, विलीयन्ति। अष्टावक्रः प्रोवाच—यः आत्मानं एकं सत्यम् अव्ययम् वेत्ति, तस्य ज्ञस्य, आत्मज्ञानस्थस्य, कः संसारसंपादने आसक्तिः? इन्द्रियविषये हर्षः आत्मज्ञानस्य अज्ञानात् जायते, यथा शुक्तौ रजतबुद्धिः लोभं जनयति। यत्र तरङ्गाः उद्भवन्ति, तस्मिन्न सिन्धौ विश्वं प्रकाशते; 'अहं तत्' इति जानन्, किम् दुःखीव विचरति? यः आत्मा शुद्धः, रम्यः चैतन्यरूपः इति श्रुत्वापि, इन्द्रियसुखे गाढासक्तः, तस्य मलः उपजायते। सर्वेषु जीवेषु आत्मानं, आत्मनि च सर्वाणि जीवानि ज्ञात्वा, 'मम' इति भावः स्थायि—एतत् आश्चर्यं। परं अद्वैतस्थितस्य, मोक्षे अपि यत् कामेन प्रमत्तः, सुखे आसक्तः, तस्य अपूर्णता—एतत् आश्चर्यं। ज्ञानोत्पन्ने, अज्ञानशत्रौ दुर्बले, सुखे इच्छायाः स्थितिः—एतत् आश्चर्यं, यदा कालः अन्ते स्थितः। यः इह परत्र च विरक्तः, नित्य-अनित्यविवेकी, मोक्षे इच्छायाः, मोक्षे भीतिः—एतदपि आश्चर्यं। ज्ञानी, भोजनं वा क्लेशं वा प्राप्तः, केवलं आत्मानं पश्यति; न हर्षं न क्रोधं अनुभवति। यः स्वशरीरं परशरीरवत् पश्यति, तस्य महात्मनः प्रशंसायाः निन्दायाः वा कः विकारः? यः विश्वं माया इव पश्यति, सर्वविचारः नष्टः, मृत्युं समागतमपि न भीतः। यः महात्मा, कामरहितः, आत्मज्ञानतुष्टः, निराशायाम् अपि, तस्य तुल्यः कः? यः जानाति दृश्यं शून्यं स्वभावतः, तस्य बुद्धिः किम् ग्राह्यं वा त्याज्यं पश्यति? यः अन्तर्यागं त्यक्तवान्, द्वैत-अपेक्षारहितः, यद् यद् यदृच्छया आगच्छति, तस्मात् न दुःखं न हर्षः। अष्टावक्रः प्रोवाच—आत्मज्ञानस्थः ज्ञानी, संसारसुखे क्रीडन् अपि, संसारप्रवाहे मोहितानां तुल्यः कदापि न भवति। यः पदं, यत्र इन्द्रादयः अपि स्पृहयन्ति, तत्र योगी स्थितः, न हर्षं अनुभवति—एतत् आश्चर्यं। तत्त्वज्ञस्य, पुण्यपापयोः अन्तर्यः न अस्ति, यथा आकाशः धूमसंस्पर्शे अपि न स्पृश्यते। यः सर्वं आत्मरूपं वेत्ति, यदृच्छया जीवति, तं कः निवारयेत्? ब्रह्माद् तृणपर्यन्तं, चतुर्विधेषु जीवेषु, केवलं ज्ञानी कामद्वेषयोः मुक्तः। यः आत्मानं अद्वैतं, विश्वेश्वरं वेत्ति, यद् यद् जानाति, तत् तत् करोति; तस्य सर्वत्र न भयम्। अष्टावक्रः प्रोवाच—तव कस्यापि संगः नास्ति, हे शुद्ध, तव संन्यासे स्पृहा कुतः? समूहम् विलापय, तेन लयम् प्रविश। विश्वं तव सिन्धौ बुद्बुदवत् उद्भवति; आत्मानं एकं ज्ञात्वा लयम् प्रविश। विश्वं साक्षात् दृश्यते अपि, तव निष्कलुषे, यथा रज्जौ सर्पदर्शनम्; तेन लयम् प्रविश। दुःखसुखयोः समः, पूर्णः, आशा-निराशयोः समः, जीवन्मृत्योः समः—एवं लयम् प्रविश। अष्टावक्रः प्रोवाच—अहं आकाशवत् अनन्तः; विश्वं घटवत् स्वभाविकम्। एतद् ज्ञाने, न संन्यासः, न ग्रहणम्, केवलं लयः। अहं महासिन्धुवत्; विश्वं तरङ्गवत्। एतद् ज्ञाने, न संन्यासः, न ग्रहणम्, केवलं लयः। अहं शुक्तिवत्; विश्वमिव रजतम्। एतद् ज्ञाने, न संन्यासः, न ग्रहणम्, केवलं लयः। अहं सर्वेषु वा, सर्वे वा मयि—एषा एव ज्ञाने, न संन्यासः, न ग्रहणम्, न लयः। जनकः प्रोवाच—अनन्तसिन्धौ यः अहम्, तत्र संसारनौः स्वस्य मनसः वातेन यत्र तत्र तिर्यग् गच्छति; तत्र मम कोऽपि अशान्तिः न। अनन्तसिन्धौ यः अहम्, तत्र संसारतरङ्गः स्वभावेन उत्थाय पतति; उत्थाने पतने वा, मम लाभनाशः न अस्ति। अनन्तसिन्धौ यः अहम्, तत्र विश्वं केवलं कल्पनारूपम्; स्फुटम्, निराकारम्, शान्तम्—एषा एव स्थितिः। आत्मा न अवस्थासु, न च अवस्थाः तस्मिन् अनन्ते निष्कलुषे; तेन असक्तः, निरकामः, शान्तः—एषा एव स्थितिः। अहं केवलं शुद्धचैतन्यः; विश्वं मायायाः नाटकवत्। तत्र मम, कुतः, कथं, त्यागग्रहणचिन्ता? अष्टावक्रः प्रोवाच—बंधः तदा, यदा मनः किञ्चित् इच्छति, शोकं करोति, त्यजति, गृह्णाति, भेदं पश्यति, क्रुद्धः भवति। मोक्षः तदा, यदा मनः न इच्छति, न शोकं करोति, न त्यजति, न गृह्णाति, न हर्षं करोति, न क्रुद्धः भवति।