आहं आत्मानं नमामि, यः नित्यः अविनाशी च अस्ति। यदा ब्रह्मादि तृणपर्यन्तं विश्वं विनश्यति, तदा अपि अहं शाश्वतः तिष्ठामि। अहं आत्मानं नमामि, यः देहम् अपि धारयन् एक एव अस्मि, न आगच्छामि न गच्छामि, सर्वत्र व्याप्य स्थितः अस्मि। अहं आत्मानं नमामि, यः मम सदृशः कौशलवान् न अस्ति; शरीरं न स्पृशन् अपि, अहं दीर्घकालं विश्वस्य धारकः अभवम्। अहं आत्मानं नमामि, यः मम किञ्चित् नास्ति, अथवा यत् किंचिद् वाचाम् मनसः गम्यते तत् सर्वं मम एव। ज्ञानम्, ज्ञेयम्, ज्ञाता च—एषा त्रयी वस्तुतः न अस्ति; अज्ञानात् यद् इह दृश्यते, अहं तद् निर्मलः अस्मि। द्वैतमेव दुःखस्य मूलम्, अन्यः उपायः नास्ति; यत् दृश्यते तद् मिथ्या, अहं शुद्धचैतन्यरूपः एव। अहं विशुद्धबोधः अस्मि; अज्ञानात् अहं सीमां कल्पितवान्। एवं सततम् चिन्तयन्, मम अवस्था नित्यं भेदरहितः भवति। मम न बन्धः न मोक्षः, न च भ्रमः; शान्तिः निराश्रया अस्ति। अहो, विश्वं मयि स्थितम् इव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः मयि न तिष्ठति। नूनम्, विश्वं देहसहितम् अपि किञ्चित् न अस्ति; आत्मा चैतन्यमात्रं, तर्हि कल्पना कस्य आधारः? देहः, स्वर्ग-नरकौ, बन्ध-मोक्षौ, भयम्—एतानि सर्वाणि केवलम् कल्पना एव। अहं यः चैतन्यरूपः, तस्य कः सम्बन्धः? अहो, जनसमूहे अपि द्वैतं न पश्यामि; सर्वं मम वनमिव जातम्, तत्र कुतः आनन्दः? न अहं देहः, न च देहः मम; न अहं जीवः, अहं चैतन्यमात्रः। मम एकः बन्धः—जीविते स्पृहा। अहो, जगतः तरङ्गाः, नानाविधानि शीघ्रं उद्गच्छन्ति, मम अनन्तसिन्धौ, मनःवायुनि उत्पन्नाः। मयि अनन्तसिन्धौ, यदा मनःवायुः शमं गच्छति, तदा संसारनौः, दुःखिनः जीवितव्यापारिणः, विनश्यति। मयि अनन्तसिन्धौ, जीवतरङ्गाः अद्भुताः; उत्थाय पतन्ति, क्रीडन्ति, लीयन्ते च स्वभावतः। अष्टावक्रः उवाच—यः आत्मानं एकं सत्यम् अविनाशिनं वेत्ति, सः कः पण्डितः स्वार्थसिद्धये आसक्तः स्यात्? अहो, विषयास्वादे आनन्दः आत्मज्ञानाभावात् एव जायते, यथा रूप्यबुद्धिः शुक्तौ। यस्मिन् आत्मनि एते तरङ्गाः उद्गच्छन्ति, तत्रैव विश्वम् प्रकाशते, यथा सिन्धौ; ‘अहं तद् अस्मि’ इति ज्ञात्वा, कुतः त्वम् शोकाकुलः परिभ्रमसि? यः आत्मा विशुद्धः, सुन्दरः चैतन्यरूपः इति श्रुत्वा अपि, विषयासक्तः पुरुषः मलम् आप्नोति। यः सर्वभूतेषु आत्मानं, आत्मनि च सर्वभूतानि पश्यति, तस्य ‘मम’ भावः च आश्चर्यजनकः। परमानन्दे स्थितः अपि, मोक्षे अपि, विषयासक्तः, कामवशः, पूर्णः न भवति—इदं विस्मयकारकम्। ज्ञानोत्पत्तौ, अज्ञानशत्रौ दुर्बले अपि, विषयासक्तिः अन्ते अपि आश्चर्यजनकः। यः अत्र च तत्र च विरक्तः, नित्य-अनित्यविवेकी च, सः मोक्षकामः अपि मोक्षे भीतः—इदम् अपि आश्चर्यम्। पण्डितः, भुज्यमानः वा पीड्यमानः वा, सदा आत्मैव पश्यति; न हृष्यति न च कोपं गच्छति। यः स्वदेहं परदेहवत् पश्यति, सः कः महात्मा स्तुत्या वा निन्दया च विक्रियेत? इदं जगत् मायामात्रम् इति दृष्ट्वा, सर्वचिकित्सायाः अभावे, मृत्युं संप्राप्तः अपि पण्डितः न भीतः। यः महात्मा निराशः अपि, आत्मज्ञानतृप्तः, तेन कः तुल्यः? यः सर्वं दृश्यं शून्यम् एव जानाति, सः किम् स्वीकरणीयम् वा त्याज्यम् वा पश्येत्? यः अन्तरकामान् त्यक्तवान्, द्वन्द्वरहितः, अपेक्षाशून्यः, तस्मिन् यद् यद् आगच्छति, तत्र न शोको न च हर्षः। अष्टावक्रः उवाच—आत्मज्ञाननिष्ठः पण्डितः, संसारास्वादेन क्रीडन् अपि, संसारगतैः मूढैः न तुल्यः। या अवस्था येन इन्द्रादिभिः अपि स्पृह्यते, तत्र स्थितः योगी हर्षं न अनुभवति—इदं आश्चर्यम्। यस्य तत्त्वदर्शिनः पुण्यपापयोः अन्तरंगस्पर्शः नास्ति, यथा आकाशस्य धूमसंस्पर्शः अपि न अस्ति। यः आत्मरूपेण सर्वं जगत् वेत्ति, यः यथायोग्यम् जीवति, तं कः नियंत्रयेत्? ब्रह्माद्यन्तं चतुर्योनिषु, केवलं ज्ञानी रागद्वेषयोः मुक्तः भवति। यः आत्मानं अद्वयं, विश्वेश्वरं वेत्ति, सः यत् जानाति, तत् करोति, सः कुतः अपि न भीतः। अष्टावक्रः उवाच—त्वं कस्यापि सङ्गं न कुर्वसि, हे विशुद्ध, तर्हि किमर्थं त्यागम् इच्छसि? सङ्घातं विलाप्य, लयान् प्रविश। विश्वम् त्वयि सिन्धुवत् फेनवत् उत्पद्यते; आत्मानं एकं ज्ञात्वा, लयान् प्रविश। विश्वस्य प्रत्यक्षे अपि, त्वयि निर्मले, इदं नास्ति, यथा रज्जौ सर्पदर्शनम्; एवं लयान् प्रविश। सुखदुःखयोः समः, पूर्णः, आशायाम् निराशायाम् च समः, जीवने मृत्यौ च समः—एवं लयान् प्रविश। अष्टावक्रः उवाच—अहं आकाशवत् अनन्तः अस्मि; जगत् घटवत् स्वाभाविकम्। यस्य एषा बुद्धिः, तस्य न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं लय एव।