अष्टावक्रगीता

इन्द्रियविषयानां द्वीपान् पश्यन्तः, भयभीताḥ शरणं याचमानाः शीघ्रं एकाग्रसंयमस्य प्राप्तये आलिङ्गनं प्रविशन्ति। कामरहितं प्रभुं दृष्ट्वा, इन्द्रियविषयगजाः शान्ताः भवन्ति; कृत्रिमैः प्रलोभनैः अपि ताः सेवां कर्तुं न शक्नुवन्ति, तस्मात् पलायन्ते। निर्भयः समचित्तः पुरुषः मोक्षस्य अन्वेषणे न प्रवर्तते; पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, जिघ्रन्, अश्नन्, यथेष्टं वर्तते। मात्र सत्यश्रवणेन शुद्धचित्तः अविक्षिप्तः न सम्यक् न च असम्यक् आचरितुम् पश्यति, नापि उदासीनताम्। यदा किञ्चित् कर्तव्यम् आगच्छति, सः सरलतया आचरति; शुभाशुभयोः कर्मणोः, बालवत् तस्य आचारः। मुक्त्या एव सः सुखम् आप्नोति, मुक्त्या एव परम् लभते; मुक्त्या एव परिपूर्णता, मुक्त्या एव परमं पदम्। यदा आत्मानं कर्तारं वा भोक्तारं वा न मन्यते, तदा सर्वाः मनोवृत्तयः नश्यन्ति। स्वच्छन्दः अपि, असंयतः अपि, ज्ञस्य अवस्था प्रकाशते; क्लिष्टचित्तस्य तु शान्तिः कृत्रिमैव। ते महाभोगेषु रमन्ते, पर्वतगुहाः प्रविशन्ति; विज्ञाः कल्पनारहिताः, असङ्गाः, मुक्तबुद्धयः। पण्डितं, देवताम्, तीर्थम्, स्त्रीं, राजानम्, प्रियम् वा दृष्ट्वा पूजयन्ति, किन्तु तेषां हृदि संस्कारः न शेषः। सेवकैः, पुत्रैः, भार्यया, पौत्रैः, बान्धवैः उपहास्यमानः योगी हास्यं करोति, किंचित् अपि न विक्रियते। सन्तुष्टः सन् अपि सन्तुष्टः न, क्लिष्टः सन् अपि न शोकमापद्यते; केवलं तद्वद्भ्यः एव तस्य अद्भुतं पदं ज्ञायते। कर्तव्यतैव संसारः, पण्डिताः तु तं न पश्यन्ति, शून्यरूपाः, अरूपाः, अचलाः, निर्ग्रन्थाः च। अकार्ये अपि, चञ्चलमनसः क्लिष्टस्य सर्वत्र अशान्तिः; कुशलः तु क्रियायाम् अपि अविक्षिप्तः भवति। सुखेन उपविशत्, सुखेन स्वपिति, सुखेन आगच्छति गच्छति च; सुखेन भाषते, सुखेन अश्नाति, यः प्रशान्तचित्तः सः। स्वभावतः दुःखेन असंस्पृष्टः, लोकवत्तया न प्रवर्तते, सः महाह्रदवत् अचलः, सर्वदुःखविवर्जितः प्रकाशते। मूढस्य तु निवृत्तिः अपि क्रिया भवति; पण्डितस्य तु क्रियायाम् अपि निवृत्तिफलम् अस्ति। वस्तुनिष्कामता मूढेषु दृश्यते; यस्य शरीराशाः पतिताः, तत्र कुतः सङ्गः, कुतः वैराग्यम्। मूढस्य मनः सदा कल्पनेषु, अकल्पनेषु वा लीनम्; आत्मन्येव स्थितस्य तु मनः, चिन्तायाः उपस्थित्याः अनुपस्थित्याः वा विमुक्तम्। सर्वकर्मसु अकामः बालवत् आचरन्, सः क्रियया न स्पृश्यते, शुद्धत्वात्। स एव भाग्यवान्, आत्मज्ञः, सर्वत्र समदर्शी, पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, जिघ्रन्, अश्नन्, वीतरागचित्तः। कुत्र लोकः, कुत्र माया, कुत्र प्राप्तिः, कुत्र साधना, यस्य नित्यं विभेदरहितं चित्तं, आकाशवत्। सः विजयी, त्यागी, पूर्णस्वभावः, अकृत्रिमसमाधिः, अविच्छिन्नः च। किं बहुना? सः महात्मा, यः सत्यदर्शी, न भोगे न मोक्षे स्पृहयति, सर्वत्र उदासीनः। द्वैतमात्रे जगति, यत् महत्तत्त्वादि नामरूपमात्रं, परित्यज्य, शुद्धबोधस्य किं कर्तव्यम् अवशिष्यते? यस्य निश्चयः यत् सर्वम् मनसः विक्षेपपर्यन्तं माया एव, न किञ्चित् अस्ति, तस्य शुद्धदीप्तिः स्वभावतः एव प्रतिष्ठते। यस्य स्वरूपं शुद्धदीप्तिः, सः वस्तूनि न पश्यति; तस्मिन् कुत्र नियमः, कुत्र संन्यासः, कुत्र त्यागः, कुत्र शमः? अनन्तरूपे, प्रकृतिं न पश्यतः, कुत्र बन्धः, कुत्र मोक्षः, कुत्र सुखं, कुत्र दुःखम्? मनसि, यत् बुद्ध्या सीमितम्, केवलं माया दृश्यते; विज्ञः असङ्गः, अहङ्काररहितः, अकामः, प्रकाशते। यः आत्मानं अविनाशि दुःखरहितं च पश्यति, तस्य कुत्र ज्ञानम्, कुत्र विश्वम्, कुत्र शरीरम्, कुत्र अहम्, कुत्र मम। मूढः यदि संयमादिकं त्यजति, सः त्वरितं कल्पनासु, वचनासु च प्रवर्तते। मूढः सत्यम् अपि शृण्वन्, मोहं न त्यजति; बहिः एकत्वं दर्शयन्, अन्तः विषयोपभोगे स्पृहयति। यस्य कर्म ज्ञानात् पतितम्, सः लोके कर्मिणं इव दृश्यते, परन्तु न तस्य किञ्चित् कर्म अस्ति, न तस्य किञ्चित् वक्तव्यम्। अचलस्य, नित्यनिर्भयस्य, कुत्र तमः, कुत्र प्रकाशः, कुत्र परित्यागः, कुत्र किञ्चित् अपि? अकथनीयस्वभावस्य योगिनः, यस्य न किञ्चित् स्वरूपम्, कुत्र धैर्यम्, कुत्र विवेकः, कुत्र अपि अभयता? न स्वर्गः, न नरकः, न अपि जीवन्मुक्तिः; किं बहुना? योगदृष्ट्या किञ्चित् अपि नास्ति। न लाभे स्पृहयति, न अलाभे शोचति; स्थितप्रज्ञस्य मनः शीतलम्, केवलं सुधया पूर्णम्। अकामः न शान्तान् स्तौति, न पापान् निन्दति; सुखदुःखयोः समः, कर्तव्यं न पश्यति। स्थितप्रज्ञः न लोके द्वेष्टि, न आत्मानं द्रष्टुम् इच्छति; नानन्देन न द्वेषेण, न मृतः, न जीवः। न पुत्रे, न भार्यायाम्, न विषये, न स्वदेहे अपि आसक्तः, विज्ञः निराशः, प्रकाशते।