यः शुद्धस्वभावः सन् मन्यते—“इयं क्रिया शरीरस्यैव, न मम,” सः कर्तृत्वाभिमानं त्यक्त्वा कर्मणि प्रवर्तमानेऽपि न एव कर्ता भवति। स एव मुक्तपुरुषः, अन्यजनवत् भाषमाणोऽपि वा आचरन् अपि, संसारमध्येन गच्छन् अपि, आनन्दितः समृद्धः च प्रकाशते। यो मुनिः विचारात् विश्रान्तिम् आपन्नः, सः न कल्पयति, न जायते, न शृणोति, न पश्यति। तस्य न विक्षेपः, न च एकाग्रता, न मोक्षेच्छा अपि; सर्वं कल्पितमेव इति निश्चित्य, सः महात्मा ब्रह्मैव तिष्ठति। यत्र अहंकारः अस्ति, तत्रैव कर्तृत्वं दृश्यते; किन्तु यः अहंकाररहितः पण्डितः, तस्य न किञ्चित्क्रियते, न च अकृतं किञ्चित् अवशिष्यते। मुक्तस्य चित्तं न प्रमोदेन न च संतापेन स्पृश्यते, तत्र न कर्तृत्वं न च गमनं, न अपेक्षा न च संशयः; तस्य मनः प्रकाशते। यदि चित्तं न चिन्तनं करोति न च कर्म, तर्हि तद् अकारणमेव; तदपि कर्म करोति चिन्तयति च यथा न किञ्चिदर्थं कुर्यात्। यः तत्त्वं शृणोति, सन् मन्दबुद्धिः मोहं प्राप्नोति; अथवा, न मोहं प्राप्नोति चेत्, सः सङ्कुचितो भवति, अप्रमूढः अपि मोहवत् दृश्यते। एकाग्रता वा निग्रहः मन्दैः तीव्रतरं साध्यते; पण्डिताः तु स्वभावस्थिताः स्वप्नवत् किञ्चित् कर्तव्यं न पश्यन्ति। प्रयत्नेन वा अप्रयत्नेन वा, मन्दः शान्तिं न प्राप्नोति; पण्डितः तु तत्त्वनिश्चयेनैव शान्तः भवति। ये साधनपरायणाः, ते न जानन्ति शुद्धं, बोधं, प्रियं, पूर्णं, नानात्ववर्जितं, क्लेशरहितं चात्मानं। मोहितः साधनासक्तः कर्मणा मोक्षं न प्राप्नोति; भगवतः तु केवलं ज्ञानात् एव मोक्षः, न च चलनं। मोहितः ब्रह्मत्वमिच्छन् ब्रह्म न लभते; पण्डितः तु अनिच्छन् अपि परमब्रह्मस्वरूपं लभते। मूढः चपलः निराधारः सन् संसारबीजं पुष्णाति; पण्डितः तु तस्य दुःखस्य मूलं छित्त्वा तिष्ठति। शममिच्छन् मूढः शान्तिं न प्राप्नोति; पण्डितः तु तत्त्वनिश्रयणात् सदा शान्तचित्तः। यः दृश्ये आसक्तः, तस्य आत्मदर्शनं कुत्र? पण्डिताः तु तद् न पश्यन्ति, ते तु अक्षयात्मानं पश्यन्ति। मूढस्य निग्रहः कुत्र, सः हि प्रवृत्तिमूलकः? पण्डितस्य तु स्वात्मन्येव रममाणस्य सदा अकृत्रिमः मोक्षः। कश्चन अनुभविता अवस्थाः, न तु तासां कारणं; कश्चन तु न अनुभविता, सः न विक्रियते। ये विकृतबुद्धयः, ते शुद्धम् अद्वैतात्मानं चिन्तयन्ति, किन्तु मोहात् न जानन्ति, दुःखिताः एव जीवन्ति। मुमुक्षोः मनः आधाररहितं नास्ति; मुक्तस्य तु निराशस्य सदा आधाररहितं मनः। विषयद्वीपान् दृष्ट्वा, भयभीता शरणं यान्ति, शीघ्रं एकाग्रता-संयमस्य आलिङ्गने प्रविशन्ति। अकामेशं दृष्ट्वा, विषयगजाः शान्ताः भवन्ति; ते तु कृत्रिमोपचारेण अपि न सेवितुं शक्नुवन्ति। निष्कम्पचित्तः निर्भयः न मोक्षमार्गे प्रवर्तते; सः पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, घ्राणं कुर्वन्, खादन्, स्वेच्छया एव तिष्ठति। केवलं तत्त्वश्रवणेन, शुद्धचित्तः, अविकम्पितः, न सम्यगाचरणं नाप्यसम्यगाचरणं नापि उदासीनतां पश्यति। यदा यत्र कर्म कर्तव्यम् आगच्छति, सः सरलतया करोति; शुभं वा अशुभं वा, बालवत् तस्य आचारः। स्वातन्त्र्येन एव सः सुखं प्राप्नोति, तेनैव परं लभते; तेनैव तृप्तिं, तेनैव परमं पदम्। यदा आत्मानं न कर्तारं न भोक्तारं पश्यति, तदा सर्ववृत्तयः क्षीयन्ते। मुक्तस्य अवस्था स्वाभाविकी अपि अप्रतिबद्धा प्रकाशते; किन्तु मूढस्य शान्तिः आसक्तचित्तस्य कृत्रिममेव। ते महाभोगेषु रमन्ते, गिरिगुहां प्रविशन्ति; कल्पनारहिताः, मुक्तबुद्धयः, बन्धनवर्जिताः पण्डिताः। पण्डितः विदुषं, देवतां, तीर्थं, स्त्रीं, राजानं, प्रियं वा दृष्ट्वा पूजित्वा च, तस्य हृदि न संस्कारः अवशिष्यते। सेवकपुत्रदारपौत्रबान्धवैः अवमानितः उपहसितः च योगी हास्यं करोति, न च विकम्पते। सन्तुष्टः अपि न सन्तुष्टः, क्लिष्टः अपि न शोचति; केवलं तादृशाः एव तस्य अद्भुतां अवस्थां जानन्ति। कर्तव्यबुद्धिरेव संसारः, पण्डिताः तु तां न पश्यन्ति, शून्यरूपिणः, निराकाराः, विकाररहिताः, क्लेशवर्जिताः च। अकरणेऽपि चञ्चलता कारणात् मूढस्य चित्तं सर्वत्र अशान्तम्; कुशलः तु कर्मणि प्रवृत्तः अपि न विकम्पते। सः सुखेन उपविशति, सुखेन स्वपिति, सुखेन आगच्छति गच्छति च; सः सुखेन भाषते, सुखेन खादति, यस्य मनः शान्तम्, सः कर्मणि प्रवृत्तः अपि। यः स्वभावतः एव दुःखेन अस्पृष्टः, सः लोके प्रवृत्तजनानां विपरीतः, महाह्रदवत् स्थिरः, सर्वदुःखैः विमुक्तः प्रकाशते। मूढस्य तु निवृत्तिः अपि क्रियैव; पण्डितस्य तु प्रवृत्तिः अपि निवृत्तिफलप्रदा। वस्तुनिष्कामत्वं मूढेषु दृष्टम्; यस्य तु देहे आशा नष्टा, तत्र आसक्तिः कुत्र, विरक्तिः वा कुत्र? मूढस्य मनः सदा कल्पनायाम् अनिर्णये च आसक्तम्; आत्मस्थितस्य तु तदेव मनः चिन्ताविचिन्तयोरपि साक्षिणि, सर्वदर्शनेन मुक्तम्। सः मुनिः, सर्वेषु कर्मसु अकामः, बालवत्, कर्मणि प्रवृत्तः अपि कर्मणा न स्पृश्यते, सः हि शुद्धः।