जनक उवाच— हा! अहम् अमलः, शान्तः, केवलं चैतन्यमेव, प्रकृतेः परः अस्मि; दीर्घकालं तु अज्ञानवशात् मोहितः आसीत्। यथा अहमेव एतत् शरीरं प्रकाशयामि, तथा एव अहम् इमं जगत् अपि प्रकाशयामि; अतः सर्वं इदं जगत् मम एव, अथवा किञ्चित् अपि मम नास्ति। अद्य शरीरं जगत् च परित्यज्य, केवलं कस्यचित् कौशलस्य आधारेण अहम् परमात्मानं पश्यामि। यथा तरङ्गः फेनः बुद्बुदः च जलात् न पृथक्, तथा आत्मनः उद्भूतं जगत् अपि आत्मनः न पृथक् अस्ति। यथा वस्त्रस्य परीक्षणे तन्तवः एव वस्त्रम्, तथा जगतः विचारे आत्मस्वरूपमेव जगत्। यथा इक्षुरसात् शर्करा जायते, तेन एव व्याप्या च, तथा मया एव जगत् निर्मितम्, मया एव अनवरतं व्याप्यते। आत्मज्ञानात् एव जगत् प्रकाशते; आत्मज्ञानाभावे न प्रकाशते। यथा अज्ञानतः रज्जौ सर्पः, ज्ञानतः रज्जुः एव दृश्यते। मम स्वभावः प्रकाशरूपः; तस्मात् तस्मात् नान्यः अहम्। यदा जगत् प्रकाशते, तदा अहमेव प्रकाशामि। हा! अज्ञानतः कल्पितं जगत् मयि एव दृश्यते, यथा शुक्तौ रजतस्य, रज्जौ सर्पस्य, वा सूर्यकान्ते जलस्य। मत्तः उद्भूतं जगत् मयि एव लीयते, यथा घटः मृद्भूतः पुनः मृद्भवति, तरङ्गः जले, कङ्कणं सुवर्णे। हा! आत्मानं नमामि, यः नाशरहितः अस्मि; ब्रह्माद्यन्तं तृणपर्यन्तं जगत् विनश्यति, अहं तिष्ठामि एव। हा! आत्मानं नमामि, यः शरीरे सति अपि एकः एव, न आगमनं न गमनं, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। हा! आत्मानं नमामि, यस्य मत्समः कोऽपि कौशलवान् नास्ति; शरीरं न स्पृशन् अपि, दीर्घकालं जगत् धारयामि। हा! आत्मानं नमामि, न किञ्चित् मम; अथवा यत् वाङ्मनसगोचरं तद् सर्वं मम एव। ज्ञानं ज्ञेयम् ज्ञाता च—एषः त्रयः वस्तुतः न अस्ति; अज्ञानतः यत् इह दृश्यते, तत् अहमेव निर्मलः। हा! द्वैतमेव दुःखस्य मूलम्; तस्य अन्यः उपायः नास्ति। यत् दृश्यते तद् मिथ्यैव; अहं शुद्धचैतन्यरूपः। अहं शुद्धचेतन्यः; अज्ञानतः एव कल्पितम् अवच्छेदं; एवं निरन्तरं मननं कुर्वन्, मम अवस्था सदा भेदरहितः। न बन्धः न मोक्षः, न भ्रमः मम; शान्तिः आधाररहितः। हा! जगत् मयि स्थितम् इव दृश्यते, वस्तुतः मयि न स्थितम्। निश्चितम्—एतत् जगत् शरीरसहितम् शून्यमेव; आत्मा केवलं चैतन्यमात्रम्; तर्हि कल्पना कस्य आधारः? शरीरं, स्वर्गनरकौ, बन्धमोक्षौ, भयम्—सर्वं कल्पनया एव। अहं चेतन्यरूपः; तर्हि मम कः व्यापारः? हा! जनसमूहे अपि, द्वैतं न पश्यामि; इदानीं इदं निर्जनमिव जातम्; तर्हि कुत्र रमणीयता? न अहं शरीरः, न शरीरं मम; न अहं जीवः—अहं चेतना। मम एष एव बन्धः—जीविते स्पृहा। हा! जगत् तरङ्गाः, नानाविधानि, शीघ्रं समुत्थितानि, मयि अनन्तसिन्धौ, मनसो वातेन उत्पादितानि। मयि अनन्तसिन्धौ, यदा मनसो वातः उपशम्यते, तदा संसारनौः, दुःखितजीवनवणिक्, विनश्यति। मयि अनन्तसिन्धौ, जीवतरङ्गाः अद्भुताः; उत्थाय पतन्ति, क्रीडन्ति, लीयन्ते च, स्वभावतः एव। अष्टावक्र उवाच— यः आत्मानं एकं नित्यं अव्ययम् वेत्ति, सः कथं बुद्धिमान् आत्मज्ञाननिष्ठः, भोगार्थे आसक्तः स्यात्? हा! विषयेषु आसक्तिः आत्मज्ञानाभावात् एव, यथा शुक्तौ रजतः स्पृहायाः कारणम्। यस्मिन् इदं जगत् तरङ्गवत् उदेति, यथा सिन्धौ, तस्मिन् 'अहं सः अस्मि' इति ज्ञात्वा, किमर्थं क्लेशेन इव भ्रमसि? आत्मा शुद्धः, सुन्दरचैतन्यरूपः इति श्रुत्वा अपि, यः विषयासक्तः, सः मलम् आप्नोति। यः सर्वेषु भूतेषु आत्मानं पश्यति, सर्वाणि भूतानि आत्मनि च, तस्मिन्सति 'मम' भावः आश्चर्यम्। परमानन्दद्वैतनिष्ठः अपि, मोक्षे अपि प्रवृत्तः, कामवशात् विषयासक्तः, तस्य अपूर्णता आश्चर्यम्। ज्ञानोत्पत्तौ अपि, अज्ञानशत्रौ दुर्बले ज्ञाते, विषयास्पृहा अन्ते अपि आश्चर्यम्। यः अत्र तत्र च विरक्तः, नित्यनित्यवस्तुविवेकी, मोक्षकामः सन् अपि, मोक्षे भीतः, तस्य आश्चर्यम्। ज्ञानी, यः खाद्यमानः वा पीड्यमानः, सदा आत्मैव पश्यति; न हृष्टः, न क्रुद्धः। यः स्वशरीरं परशरीरवत् पश्यति, तस्य प्रशंसा निन्दया वा किं स्पर्शयेत्? यः इदं जगत् मायामात्रम् इति पश्यति, सर्वचिकित्सां त्यक्त्वा, मृत्युसन्निधौ अपि, तस्य बुद्धिः किं भीतिः? यस्य मनः निःस्पृहं, आत्मज्ञानतुष्टः महात्मा, तेन कः उपमीयते? यः स्वभावतः सर्वं दृश्यं शून्यमेव वेत्ति, तस्य मनसि किम् ग्राह्यम् वा त्याज्यम्? यः अन्तरसंसारम् त्यक्त्वा, द्वैतापेक्षारहितः, यदृच्छया आगतम् अनुभवति, तस्य न दुःखं न हर्षः। अष्टावक्र उवाच— नूनं, आत्मज्ञाननिष्ठः विद्वान्, संसारसुखैः क्रीडन् अपि, संसारगतैः मूढैः कदापि तुल्यः न भवति।