स्वात्मावस्थायाः न दूरीकरणं न च संकुचनं विद्यते; सा भेदरहितया, निष्क्रियया, अविकृतया, शुद्धया च सहजतया लभ्यते। यदा भ्रमो निवर्तते स्वस्वरूपस्य सहजस्वीकारः भवति, तदा येषां दृष्टिः अवरुद्धा नास्ति, ते दुःखरहिताः प्रकाशन्ते। सर्वं जगद् केवलं कल्पनैव, आत्मा तु मुक्तः नित्यश्च। इति ज्ञात्वा, पण्डितः कः बालवत् साधनायां प्रवर्तेत? आत्मा ब्रह्मैति निश्चित्य, सत्तानास्तित्वे च कल्पिते सति, निःस्पृहस्य किम् अवगन्तव्यं, वक्तव्यं, वा कर्तव्यं? यदा ‘अहं इदं, अहं न इदं’ इति चिन्ता लीयते, सर्वं आत्मरूपेण ज्ञायते, योगी तदा मौनं लभते। शान्तस्य योगिनः न विक्षेपः न च एकाग्रता, न अतिज्ञानं न च अज्ञानं, न सुखं न च दुःखम्। राज्ये वा भिक्षुकजीवने, लाभे वा अलाभे, जनसमूहे वा अरण्ये, भेदरहितस्वभावस्य योगिनः न किञ्चिद् भेदः अस्ति। धर्मः कुतः, कामः कुतः, अर्थः कुतः, विवेकः कुतः? द्वन्द्वातीतस्य योगिनः न किञ्चिद् कृतम्, न च अकृतम्। न कर्तव्यं किञ्चन, न हृदये प्रमोदः; जीवन्मुक्तस्य योगिनः जीवनं यथावत् एव। मोहः कुत्र, जगत् कुत्र, ध्यानं कुत्र, मोक्षः कुत्र? सर्वविचारसीम्नि स्थितस्य महात्मनः एते सर्वे न सन्ति। यः अयं जगत् पश्यति, स एव तस्याभावमपि वदतु; निःस्पृहः कर्ता सन् अपश्यन्निव पश्यति। परमब्रह्मदर्शी यः, स यद्यपि ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति चिन्तयेत्; परन्तु यः निःसङ्कल्पः, अद्वितीयदर्शी, स किम् चिन्तयेत्? आत्मनः चञ्चलतां पश्यन् यः निग्रहीतुं यतते; परन्तु महात्मा, अचञ्चलः किमपि न कर्तव्यम् इति जानन्, किञ्चित् न करोति। पण्डितः, यद्यपि जगद्विरुद्धः इव दृश्यते, लोके च वर्तते, नैव समाधिं न विक्षेपं न आत्मनः हानिं पश्यति। सन्तुष्टः, सत्-असतोरतिरिक्तः, निःस्पृहः पण्डितः किंचित् न करोति, लोके कर्ता इव दृश्यते अपि। कर्मणि प्रवृत्तः वा निवृत्तः, पण्डितः कदापि न मूढः; यत् यत् कर्तव्यं, तत् करोति, स्वाभाविकं सुखेन स्थितः। निःस्पृहः, निराश्रयः, मुक्तः, अनिबद्धः, स्वेच्छया विचरति; संस्कारवातैः चालयमानः, शुष्कपत्रवत् आचरति। लोकोत्तरस्य, न कुतः अपि सुखं न दुःखम्; स शीतलमना स्वामित्वेन, सदैव देहाभिमानरहितः एव। यस्य मनः शीतलतरं शीतलात्, आत्मनि रमते, स कदापि त्यागे वा हानौ वा स्पृहां न अनुभवति। नैसर्गिकशून्यमनसः स्थितप्रज्ञस्य, यत् किञ्चित् क्रियते तत् स्वयमेव; सामान्यजनवत्, न गौरवं न अपमानं अनुभवति। यः चिन्तयति—‘एषा क्रिया देहेन क्रियते, अहं शुद्धस्वभावः न कर्ता’—स कर्ता सन् अपि न कर्ता। अन्येषां सदृशं भाषमाणः वा आचरन्, मुक्तः सुखी समृद्धः, संसारं गच्छन् अपि प्रकाशते। पण्डितः, विचारात् विश्रान्तः, विश्रान्तिं प्राप्तः, न कल्पयति, न जायते, न शृणोति, न पश्यति। न विक्षेपः, न च एकाग्रता, न मोक्षकामना अपि; सर्वं कल्पितमिति निश्चित्य, महात्मा केवलं ब्रह्मणि एव तिष्ठति। यत्र अहङ्कारः तत्र क्रिया; अहङ्काररहितस्य पण्डितस्य किञ्चित् न क्रियते, न च अकृतम् अवशिष्यते। मुक्तस्य मनः न चञ्चलतया न च तुष्ट्या, न कर्तृत्वेन न च गत्या, न आशया न च संशयेन, केवलं प्रकाशते। यदि मनः न चिन्तनं करोति, न क्रियाम्, तर्हि तद् अकारणमेव; तथापि तद् चिन्तयति, करोति च, हेतुरहितमिव। यथार्थं श्रुत्वा, मन्दधीः मूढः भवति; अथवा, अमूढः सन् अपि संकुचितः भवति; अमूढः अपि मूढवत् दृश्यते। एकाग्रता वा निग्रहः मन्दैः प्रबलतया आचर्यते; पण्डिताः कर्तव्यं न पश्यन्ति, स्वस्वरूपे स्वप्नवत् तिष्ठन्ति। प्रयत्नेन वा अप्रयत्नेन, मन्दः शान्तिं न लभते; पण्डितः तु तत्त्वनिश्चयेनैव शान्तः भवति। साधनपरायणाः आत्मानं न जानन्ति, यः शुद्धः, प्रबुद्धः, प्रियः, पूर्णः, निःप्रपञ्चः, व्यथारहितश्च। मोहिता, साधनासक्ताः, कर्मणा न मुच्यन्ते; भाग्यवन्तः केवलं ज्ञानात् मुक्ताः, अचलाश्च। मोहिता ब्रह्मभावं काङ्क्षन्तः तं न लभन्ति; पण्डितः तु अकाङ्क्षन् अपि परब्रह्मस्वरूपः भवति। मोहिता, चपला, आधाररहिताः, संसारमूलं पुष्णन्ति; पण्डितः तु तस्य मूलं छिनत्ति। मोहिता शमं इच्छन्तः तं न प्राप्नुवन्ति; पण्डितः तु तत्त्वनिश्चयेन सदा शान्तमना भवति। दृश्ये आसक्तस्य आत्मदर्शनं कुत्र? पण्डिताः तत् न पश्यन्ति, ते केवलं अक्षयं आत्मानं पश्यन्ति। भ्रमितस्य निग्रहः कुत्र, स हि बाध्यते; आत्मनि रममाणस्य पण्डितस्य सदा सहजमुक्तिः। कश्चिद् अवस्थानां भोक्ता, न तु तासां कारणम्; कश्चिद् न अवस्थाभोक्ता, स एव अविकृतः। विपर्ययदृष्टयः शुद्धम् अद्वैतात्मानं चिन्तयन्ति, परन्तु मोहात् तं न जानन्ति, सर्वजीवने तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। मुक्तिकाङ्क्षिणः मनः आधाररहितं न भवति; मुक्तस्य तु निःस्पृहस्य मनः सदा निराधारमेव।