सुखदुःखयोः, पुरुषस्त्रियोर् वा, सौभाग्यदुर्भाग्ययोः च, यः सर्वत्र समदर्शी ज्ञानी, तस्य न किञ्चित् भेदः विद्यते। तस्य विचरितस्य अन्ते, न हिंसा, न दया, न गर्वः, न विषादः, न विस्मयः, न च मनःक्षोभः स्यात्। विमुक्तः सन्, विषयेषु न द्वेष्टा न चासक्तः, निरासक्तचित्तः सदा, यद् आगच्छति तद् उपभुङ्क्ते, यद् न आगच्छति तस्मिन् अपि न बध्यते। तस्य चित्ते न ध्यानविचारः, नाध्यानविचारः, न शुभाशुभविचारः; शून्यचित्तः, किञ्चित् अपि न जानाति, केवलं एकाकिनि स्थितः इव भवति। सः निरहंकारः, निरममः, दृढनिश्चयः यत् किञ्चित् अपि न मम, सर्वाशाः अन्तर्विलीनाः, कर्मणि अपि किञ्चित् न करोति। मनःप्रकाशविपर्यासयोः, स्वप्नमन्द्यस्य च विमुक्तः, यत्र यत्र अवस्थां गच्छति, तत्र तत्र लीनचित्तः एव। अष्टावक्रः उवाच—यावत् न जागरणम्, तावद् मोहः स्वप्नवत्; यस्य स्वरूपं शुद्धानन्दमयं, शान्तं, प्रकाशमानं च, तस्मै नमः। समग्रं धनं लब्ध्वा, बहूनि सुखानि उपभुङ्क्ते; परन्तु सम्पूर्णत्यागस्य विना, परमं सुखं न सिध्यति। धर्मदुःखस्य आतपेन अन्तःदग्धस्य, शमामृतधारया विना, कथं सुखं स्यात्? एषा सृष्टिः केवलं कल्पनैव, वस्तुतः किञ्चित् नास्ति; सत्-असत्-विभागदर्शिनां स्वस्वरूपस्य अभावः नास्ति। आत्मस्वरूपं न दूरं, न च संकुचितम्; तद् अव्यवहितम्, निष्कलम्, निष्क्रियं, शुद्धं च सुलभम्। यदा मोहः निवर्तते, स्वभावः केवलं स्वीक्रियते, तदा निर्मलदृष्टयः, शोकात् विमुक्ताः, प्रकाशन्ते। सर्वं जगत् कल्पनैव; आत्मा मुक्तः नित्यः च। एतद् ज्ञात्वा, पण्डितः किं शिशुवत् आचरेत्? आत्मा एव ब्रह्मेति निश्चित्य, सत्-असत् कल्पितेति विदित्वा, निराशस्य किम् ज्ञातव्यं, वक्तव्यं, वा कर्तव्यम्? यदा ‘अहं अयं अस्मि, अहं न अयं’ इति विचारः लीनः, सर्वं आत्मरूपम् इति ज्ञातम्, तदा योगी मौनं गच्छति। शान्तस्य योगिनः न चित्तविक्षेपः, न च एकाग्रता; न अधिकज्ञानम्, न अज्ञानम्; न सुखम्, न दुःखम्। राज्ये, वा भिक्षुकवृत्तौ, लाभालाभयोः, जनसमाजे, वा अरण्ये, भेदरहितस्वभावस्य योगिनः न किञ्चित् भेदः। धर्मः कुतः, कामः कुतः, धनं कुतः, विवेकः कुतः? द्वन्द्वातीतस्य योगिनः, ‘इदं कृतम्, इदं न कृतम्’ इति नास्ति। कर्तव्यं नास्ति, न च हृदि हर्षः; जीवन्मुक्तस्य योगिनः, जीवनं केवलं यथावत् प्रवर्तते। मोहः कुतः, जगत् कुतः, ध्यानं कुतः, मोक्षः कुतः? सर्वचिन्तास्यान्ते स्थितस्य महात्मनः, एते सर्वे न सन्ति। यः जगत् पश्यति, स कथयतु—‘इदं नास्ति’; निराशस्य, कर्म कुर्वतः अपि, दृष्टिः न पश्यति। यः परब्रह्म दृष्ट्वा, ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति मन्यते; परन्तु निश्चिन्तस्य, अद्वितीयदर्शिनः, किं चिन्तयेत्? यः आत्मनो विक्षेपं पश्यति, स तं निग्रहीतुं यतते; परन्तु महात्मा, अविक्षिप्तः, अकर्तव्यः, किञ्चित् न करोति। पण्डितः, जगतः विपरीतः अपि, जगति स्थितः, न समाधिं पश्यति, न विक्षेपम्, न आत्मनः हानिं। सन्तुष्टः, सत्-असत्-विवर्जितः, निराशः, किञ्चित् अपि न करोति, लोके कर्म कुर्वन् अपि। कर्मणि प्रवृत्तः, निवृत्तः वा, पण्डितः कदापि न मुह्यति; यत् यत् कर्तव्यम्, तत् कुर्वन्, सदा सुखेन स्थितः। निराशः, निराश्रयः, मुक्तः, अनिबद्धः, यथेष्टं विचरति; संस्कारवातैः नीयमानः, शुष्कपर्णवत् आचरति। विषयेषु असक्तस्य, न क्वचित् हर्षः, न दुःखम्; शीतलचित्तः, सदा देहाभिमानरहितः, सर्वत्र स्वामी इव। शीतलशीतलतरचित्तः, आत्मरमणीयः पण्डितः, सर्वत्र न परित्यागं न हानिं इच्छति। यस्य चित्तं सहजशून्यं, तस्य यद् यद् क्रियते, तत् स्वाभाविकमेव; साधारणजनवत्, न गर्वः, न लज्जा। यः पश्यति—‘एतत् कर्म देहेन क्रियते, न मया, शुद्धस्वभावेन’—सः कर्म कुर्वन् अपि न करोति। अन्यवत् भाषमाणः वा, कर्म कुर्वन् अपि, मुक्तः, सुखी, समृद्धः, संसारं चरन् अपि, प्रकाशते। पण्डितः, शोधने विश्रान्तः, विश्रान्तिम् आपन्नः, न कल्पयति, न जातः, न शृणोति, न पश्यति। न चित्तविक्षेपः, न च एकाग्रता, न मोक्षकामना अपि; सर्वं कल्पितम् इति निश्चित्य, महात्मा केवलं ब्रह्मरूपे स्थितः। यत्र अहंकारः अस्ति, तत्र कर्म भवति; अहंकारवर्जितस्य पण्डितस्य, न किञ्चित् कृतम्, न च अकृतम्। मुक्तस्य चित्तं, न विक्षिप्तं, न तुष्टम्, न कर्तृत्वम्, न गमनम्, निराशम्, संशयवर्जितम्, प्रकाशते। यदा चित्तं न चिन्तयति, न कर्म करोति, तदा तद् कारणरहितम्; तथापि चिन्तयति, करोति च, यथा अकामम्। यथार्थं श्रुत्वा, मन्दबुद्धिः मूढः भवति; न चेत् मूढः, स संकुचितः, अमूढः अपि मूढवत् दृश्यते। एकाग्रता, निग्रहः वा, मन्दैः तीव्रं साध्यते; पण्डितः कर्तव्यं न पश्यति, स्वस्थिताव् एव, सुप्तवत्। प्रयत्नेन, अप्रयत्नेन वा, मन्दः शान्तिं न लभते; पण्डितः केवलं सत्यनिश्चयात् शान्तिम् आप्नोति। एवं, आत्मविदः स्थितिः वर्णिता—समदर्शित्वं, द्वन्द्वातीतता, कर्मकृत्याभावः, आत्मनिष्ठा, ब्रह्मभावः, शमशान्तिः च।