अस्मिन्संसारे कश्चन भोगकामः, कश्चन मोक्षकामः दृश्यते; परन्तु दुर्लभो महात्मा यः उभयोः अपि स्पृहया विमुक्तः अस्ति। यस्य चित्तं शुद्धं, तस्य धर्मे, अर्थे, कामे, मोक्षे, जीवने, मरणे च ग्रहणत्यागबुद्धिः नास्ति। स महात्मा न च सृष्टेः लये स्पृहां करोति, न च स्थितौ द्वेषं; यथायं जीवति, तथैव सः स्वभावेन एव तृप्तः, आनन्दितः, सन्तुष्टः च भवति। एतेन ज्ञानसम्पन्नः, सर्वविकल्पशून्यचित्तः, कृतकृत्यः सः पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, घ्राणं कुर्वन्, खादन्, स्वभावतः एव तृप्तः वर्तते। तस्य दृष्टिः शून्या, क्रियाः निष्फलाः, इन्द्रियाणि अपि मन्दानि; यस्य संसारसागरः शुष्कः, तत्र न स्पृहा न वैराग्यम्। स न जागर्ति, न स्वपिति, न च नेत्रौ विमीलयति, न च निमीलयति; अहो, किमिदं स्थितिः—क्वचित् एव तिष्ठति मुक्तचित्तः। सर्वत्र सः स्वात्मन्येव स्थितः, सर्वत्र शुद्धबुद्धिः; सर्वकामविवर्जितः, मुक्तः, सर्वत्र दीप्तः। पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, घ्राणं कुर्वन्, खादन्, गृह्णन्, भाषमाणः, चरन् च, स महात्मा कर्माकर्मविवर्जितः, निःश्रेयसः एव मुक्तः। न स निन्दति, न स्तौति, न हृष्यति, न कोप्यति; न ददाति, न गृह्णाति, सर्वत्र मुक्तः उदासीनः एव। स्त्रियं स्नेहेन पश्यन् वा, मृत्युम् आगच्छन्तम् अपि, तस्य चित्तं न चलति, आत्मनि स्थितः एव; एवं मुक्तः महात्मा। सुखदुःखयोः, स्त्रीपुंंसयोः, लाभालाभयोः, सदा समदृष्टिः, विवेकी भेदं न पश्यति। न हिंसा, न दया, न गर्वः, न विषादः; न विस्मयः, न च विक्षेपः—एवं सः पुरुषः यस्य भ्रमणं समाप्तम्। मुक्तः न विषयेषु द्वेष्टि, न तेषु रज्यते; सदा असक्तचित्तः, प्राप्तं अप्राप्तं च भुङ्क्ते। समाधि, असमाधि, शुभाशुभविचारः—तस्य चित्तं शून्यम्, न किञ्चिद् वेत्ति, पूर्णैकाकीव स्थितः। निरममः, निरहंकारः, निश्चयेन सर्वं न मम इति निश्चित्य, सर्वाः आशाः अन्तः शमिताः, कुर्वन् अपि न किञ्चित् करोति। चित्तप्रकाशविपर्यासाभ्यां मुक्तः, स्वप्नमन्द्यादिभिः अपि विमुक्तः, यत्र यत्र तिष्ठति, तत्र तस्य चित्तं लीनम्। अष्टावक्रः उवाच—यावत् बोधः न जायते, तावत् भ्रान्तिः स्वप्नवत्; यस्य स्वरूपं शुद्धानन्दः, शान्तः, प्रकाशमानः, तस्मै नमः। सर्वं सम्पदं प्राप्य, बहून् भोगान् अन्वभुञ्जानः अपि, पूर्णत्यागं विना न एव सुखी भवति। यस्य अन्तरात्मा कर्तव्यदुःखसूर्येण दग्धः, शमामृतधारां विना कथं सुखं स्यात्? अयं संसारः केवलं कल्पना, वस्तुतः किञ्चित् नास्ति; सत्-असत्-विवेकिनां स्वस्वरूपाभावः नास्ति। आत्मावस्था न दूरम्, न च संकुचिता; सा सुलभा, भेदरहिताः, निष्क्रिया, नित्यशुद्धा च। यदा भ्रमः निवर्तते, स्वभावः सहजतया स्वीक्रियते, तदा अविद्याविहीनाः, दुःखरहिताः, प्रकाशन्ते। इदं जगत् केवलं कल्पना; आत्मा मुक्तः, नित्यः; एतद्विज्ञाय, पण्डितः किं शिशुवत् साधनं कुर्यात्? आत्मा ब्रह्म इति निश्चित्य, सत्-असत् कल्पितम् इति ज्ञात्वा, निःस्पृहस्य किं ज्ञातव्यं, किं वक्तव्यं, किं कर्तव्यम्? यदा 'अहं अयं अस्मि, अहं नायम्' इति विचारः लीनः, सर्वं आत्मा इति ज्ञातम्, तदा योगी मौनं गच्छति। शान्तस्य योगिनः न विक्षेपः, न समाधिः, न अतिज्ञानम्, न अज्ञानम्, न सुखम्, न दुःखम्। राज्ये वा भिक्षायाम्, लाभे वा अलाभे, जनसमाजे वा अरण्ये, भेदरहितस्वभावस्य योगिनः न किञ्चित् भेदः। धर्मः कः, कामः कः, अर्थः कः, विवेकः कः? द्वन्द्वातीतस्य योगिनः न 'इदं कृतम्, इदं न कृतम्' इति बुद्धिः। न कर्तव्यं किञ्चित्, न हृदि हर्षः; जीवन्मुक्तस्य योगिनः जीवनम् एव केवलं अस्ति। मोहः कः, संसारः कः, ध्यानम् किम्, मोक्षः कः? सर्वविकल्पपर्यन्ते विश्रान्तस्य महात्मनः एतानि न सन्ति। यः एषं संसारं पश्यति, सः अपि 'नास्ति' इति ब्रूयात्; निःस्पृहः कर्म करोति, पश्यन् अपि न पश्यति। यः परं ब्रह्म दृष्ट्वा 'अहं ब्रह्मास्मि' इति चिन्तयेत्; परन्तु निष्कल्पस्य, अद्वैतदृष्टेः, किं चिन्तनम्? आत्मनः चञ्चलतां यः वेत्ति, तं निग्रहीतुं यतते; परन्तु महात्मा, अचञ्चलः, अकर्तव्यो, न किञ्चित् करोति। पण्डितः, यद्यपि लोके विपरीतः दृश्यते, लोके वर्तमाने अपि, न लयम्, न विक्षेपम्, न आत्मनः हानिम् पश्यति। पण्डितः, सन्तुष्टः, सत्-असत्-विवर्जितः, निःस्पृहः, किञ्चित् अपि न करोति, यद्यपि लोके कर्मिणि दृश्यते। कर्मणि प्रवृत्तः वा निवृत्तः, पण्डितः कदापि न मुह्यति; यत् यत् कर्तव्यं सम्पद्यते, तत् करोति, विश्रान्तः एव। निःस्पृहः, निराश्रयः, मुक्तः, अनबद्धः, स्वेच्छया विचरति; संस्कारवातैः प्रवाहितः, शुष्कपत्रवत् कर्म करोति। विषयविमुक्तस्य न कुतः अपि हर्षः, न दुःखम्; सः शीतलचित्तः, सदा देहाभिमानरहितः, स्वात्मनि रमते। शीतलशीतलतरचित्तस्य, आत्मरमस्य पण्डितस्य, न कुतः अपि त्यागे स्पृहा, न च हानौ शोकः। यस्य चित्तं स्वभावतः शून्यम्, तस्य यत् यत् क्रियते, तत् स्वयमेव; सामान्यजनवत्, न गर्वः, न अवमानबुद्धिः।