वैराग्ययुक्तः पुरुषः इन्द्रियविषयाः परित्यजति, रागयुक्तः तान् कामयते। किन्तु यः स्पर्शनस्य च परित्यजनस्य च बन्धनात् मुक्तः अस्ति, स न वैराग्यवान् न रागवान्। यावत् कामनायाः अस्तित्वं तावत् ग्रहणत्यागयोः कल्पना वर्तते—संसारस्य अंकुरः—यावत् शुद्धविचारस्य अवस्था न प्राप्ता। प्रवृत्तौ रागः जायते, निवृत्तौ द्वेषः; किन्तु द्वन्द्वात् मुक्तः ज्ञानी बालवत् स्थितः। रागी दुःखात् मोक्तुम् इच्छन् संसारं त्यक्तुम् यतते; किन्तु वैराग्ययुक्तः दुःखात् मुक्तः संसारस्थः अपि न क्लिश्यते। यः मोक्षे अपि अहंकारं, देहे 'मम' इति आसक्तिं धारयति, स न ज्ञानी न योगी, केवलं दुःखभागी। शिवः वा विष्णुः वा ब्रह्मा वा उपदेशं कुर्यात्, तव स्वसुखं न लभ्यते यावत् सर्वं विस्मृत्य न भवति। अष्टावक्रः उवाच—यः ज्ञानफलं योगफलं च प्राप्तवान्, यस्य इन्द्रियाणि सदा शुद्धानि तृप्तानि च, स एकाकी रमते। सत्यम् ज्ञाताः कदाचित् अस्मिन् लोके शोकं न कुर्युः, तेन एव इदं विश्वमण्डलं पूर्णं। स्वात्मनि रममाणस्य कस्यापि इन्द्रियविषयाः न तुष्टिं ददाति, यथा निम्बपत्राणि गजस्य प्रियशाल्लकीपत्रस्य न प्रियं। सुखान् उपभुज्य अपि यः न प्रभावितः, न सुखाभावे तृष्णां धारयति, स दुर्लभः। अस्मिन् लोके भोगेच्छुकाः सन्ति, मोक्षेच्छुकाः च; किन्तु दुर्लभः स महात्मा यः उभयोः तृष्णायाः मुक्तः। आर्यस्य धर्मे, अर्थे, कामे, मोक्षे, जीवने, मरणे, ग्रहणत्यागयोः नास्ति कल्पना। विश्वप्रलये तस्य न इच्छा, स्थितौ न द्वेषः; यथा जीवति, तथा एव सौख्येन तृप्तः। ज्ञानात् पूर्णः, सर्वविचाराः लीनाः, कृतकृत्यः दृष्ट्वा, श्रुत्वा, स्पृष्ट्वा, घ्रात्वा, खादन्, तृप्तः एव तिष्ठति। तस्य दृष्टिः शून्या, कर्म निरर्थकम्, इन्द्रियाणि निर्बलानि; तृष्णा-वैराग्यं नास्ति यस्य संसारसागरः शुष्कः। स न जागर्ति, न निद्रायते, न नेत्रौ उद्घाटयति, न अपि संविधत्ते; अहो, किम् अवस्था—क्वचित् वर्तते मुक्तचित्तः। सर्वत्र आत्मनिष्ठः, सर्वत्र शुद्धचित्तः; सर्वकामविवर्जितः मुक्तः सर्वत्र दीप्तिमान्। दृष्ट्वा, श्रुत्वा, स्पृष्ट्वा, घ्रात्वा, खादन्, गृह्णन्, भाषन्, गच्छन्—कर्मणः अकर्मणः च मुक्तः महात्मा निःसङ्गः। न आलोचयति, न स्तौति, न हर्षयति, न क्रुध्यति; न ददाति, न गृह्णाति—मुक्तः सर्वत्र उदासीनः। स्त्रियं स्नेहपूर्णया दृष्ट्वा वा मृत्युः आगच्छति वा, तस्य मनः न विकम्पते, आत्मनिष्ठः—एवं मुक्तमहात्मा। सुखदुःखयोः, पुरुषस्त्रियः, भाग्याभाग्ये, ज्ञानी समदर्शी सर्वत्र भेदं न पश्यति। न हिंसा, न दया, न गर्वः, न विषादः; न विस्मयः, न विक्षेपः—एवं तस्य भ्रमणं समाप्तम्। मुक्तः न इन्द्रियविषयाणां शत्रुः, न आसक्तः; निःसङ्गचित्तः आगतम् अनागतं च उपभुङ्क्ते। ध्यानध्यानाभावविचारः, शुभाशुभविचारः—तस्य मनः शून्यम्, स किञ्चित् न जानाति, पूर्णैकाकी स्थितः। निःस्वार्थः, निःअहंकारः, दृढनिश्चयः यत् किञ्चित् मम न अस्ति, सर्वाशाः अन्तः लीनाः, कर्म कुर्वन् अपि किञ्चित् न करोति। मनसः प्रकाश-अप्रकाशयोः, स्वप्नमूढतायाः च मुक्तः, यः यां यां स्थितिं प्राप्नोति, तस्य मनः लीनम्। अष्टावक्रः उवाच—यावत् जागरणं न भवति, मोहः स्वप्नवत्; तस्मै, यस्य स्वरूपं शुद्धानन्दः, शान्तः, दीप्तिमान्, नमामि। सर्वधनं प्राप्त्वा अपि, बहुसुखं उपभुज्य, पूर्णत्यागं विना सुखं न लभ्यते। धर्मदुःखस्य सूर्येण अन्तः दग्धस्य, शान्तामृतधारया विना कः सुखं प्राप्नोति? अस्तित्वं केवलं कल्पना, वस्तुतः किञ्चित् न अस्ति; सत-असत् भेदं विवेक्ता ये जानन्ति, तेषां स्वभावस्य अभावः नास्ति। आत्मनः अवस्था न दूरम्, न संकुचितम्; सा प्राप्ता, निःसङ्गा, निर्यत्ना, अचलः, शुद्धा। भ्रान्तिः समाप्ता, स्वभावः सहजः स्वीकृतः, येषां दृष्टिः अविच्छिन्ना, ते दीप्तिमन्तः दुःखात् मुक्ताः। समस्तं विश्वं केवलं कल्पना, आत्मा मुक्तः नित्यः; एतद् ज्ञात्वा, किम् बालवत् योगाभ्यासः? आत्मा ब्रह्म इति निश्चयम्, सत्-असत् कल्पितम्, तृष्णारहितः किम् जानाति, किम् वदति, किम् करोति? 'अहं इदम्, अहं न इदम्' इति विचारः लीनः, सर्वं आत्मा इति ज्ञातम्, योगी मौनः भवति। शान्तयोगिनः न विक्षेपः, न समाधिः, न अधिकज्ञानम्, न अज्ञानम्, न सुखम्, न दुःखम्। राज्ये वा भिक्षायाम्, लाभे वा अलाभे, जनसमूहे वा वने, योगिनः निःसङ्गस्वभावस्य भेदः नास्ति। धर्मः, कामः, अर्थः, विवेकः—क्व? द्वन्द्वात् मुक्तयोगिनः 'इदम् कृतम्, इदम् न कृतम्' इति नास्ति। कर्तव्यं नास्ति, न हृदयस्य हर्षः; मुक्तयोगिनः जीवितम् केवलं यथावत्। मोहः, संसारः, ध्यानम्, मोक्षः—क्व? सर्वविचारसीम्नि स्थितमहात्मनः किञ्चित् न अवशिष्यते।