यः स्वं मुक्तमिति मन्यते, स एव वास्तवतः मुक्तः; यः बद्धमिति मन्यते, स बद्धः। यथा चिन्तनं, तथा सिद्धिः—एषा वाक्यस्य सारता। आत्मा साक्षी, सर्वव्यापी, पूर्णः, एकः, स्वतन्त्रः, चैतन्यरूपः, निष्क्रियः, असङ्गः, निराशः, शान्तः च; स एव केवलं मोहात् संसारस्थ इव दृश्यते। स्वं नित्यं, अद्वयं, अविकारिणं चैतन्यं पश्य; 'अहं रूपमस्मि' इति भ्रान्तिं परित्यज्य, बाह्याभ्यन्तराभिमानौ त्यज। दीर्घकालं देहाभिमानपाशेन बद्धः असि, वत्स; 'अहं चैतन्यमस्मि' इति ज्ञानखड्गेन तं छित्वा सुखी भव। त्वं असङ्गः, निष्क्रियः, स्वप्रकाशः, शुद्धः च; केवलं ध्यानाभ्यास एव बन्धनम्। त्वया इदं विश्वं व्याप्यते, तव एव आधारत्वेन तत्र स्थितम्; तव स्वभावः शुद्धं, जागरूकचैतन्यं—कदापि कुदृष्टिं मा गच्छ। उदासीनः, अविकारः, पूर्णः, शीतलचित्तः, अगम्यबुद्धिः, अशान्तः, केवलं चैतन्ये निष्ठितः भव। रूपवन्तं तु अनृतं, अरूपं तु अविकारि—इति सत्योपदेशेन पुनर्जन्म नास्ति। यथा दर्पणे प्रतिबिम्बं अन्तः बहिः च दृश्यते, तथा अस्मिन्नेव देहे परमेश्वरः सर्वत्र स्थितः। यथा घटे आकाशः अन्तर्बहिश्च व्याप्य अस्ति, तथा अनन्तं, अखण्डं ब्रह्म सर्वभूतेषु व्याप्य अस्ति। जनकः उवाच—हा! अहं निर्मलः, शान्तः, चैतन्यमात्रः, प्रकृत्यतिक्रान्तः; दीर्घकालं मोहात् अज्ञानवशाद् भ्रमितः अस्मि। यथा अहमेव अस्य देहस्य प्रकाशकः, तथा अहमेव विश्वस्य अपि प्रकाशकः; अतः सर्वं विश्वं मम, अथवा किञ्चिन्न मम। इदानीं देहं जगच्च परित्यज्य, केनापि कौशलात् परमात्मानं पश्यामि। यथा तरङ्गः, फेनः, बुद्बुदः च जलात् पृथक् न सन्ति, तथा आत्मनः उद्भूतं विश्वं आत्मनः पृथक् नास्ति। यथा वस्त्रं सूत्रमात्रं, तथा विश्वं आत्मतत्त्वमात्रम्। यथा इक्षुरसात् शर्करा जायते, तेन च व्याप्यते, तथा मयि एव विश्वं निर्मितं, मयि एव अखण्डेन व्याप्यते। स्वज्ञानात् विश्वं प्रकाशते; तद्विना न प्रकाशते। अज्ञानात् रज्जुः सर्पवत्, ज्ञानात् रज्जुरेव। मम स्वभावः प्रकाशरूपः; तस्मात् अहं तस्मात् न भिन्नः; यदा यदा विश्वं प्रकाशते, तदा तदा अहमेव प्रकाशामि। हा! कल्पितं विश्वं मयि अज्ञानात् दृश्यते, यथा शुक्तौ रजतमिव, रज्जौ सर्पः, किरणेषु जलम् इव। मत्तः उद्भूतं विश्वं मय्येव लीयते, यथा घटः मृदादिषु, तरङ्गः जले, कुण्डलः सुवर्णे। हा! आत्मानं नमामि, यः विनाशरहितः; ब्रह्मादिस्थावरान्तं विश्वं विनश्यति, अहं तिष्ठामि। हा! आत्मानं नमामि, यः देहवानपि एक एव, न आगच्छति, न गच्छति, विश्वं व्याप्य सर्वत्र स्थितः। हा! आत्मानं नमामि, यः मत्समः कौशलवान् नास्ति; देहं अस्पृशन् अपि, दीर्घकालं विश्वं धारयामि। हा! आत्मानं नमामि, न किञ्चित् मम अस्ति; अथवा, यत् वाचाम् मनसः च गम्यं, तत् सर्वं मम। ज्ञानं, ज्ञेयं, ज्ञाता इति त्रयं नास्ति; यत् अत्र अज्ञानात् दृश्यते, तत् निर्मलं अहमेव। हा! द्वैतमेव दुःखस्य मूलम्; तस्य अन्यः उपायः नास्ति। यत् दृश्यते, तत् मिथ्या; अहमेव चैतन्यरूपः शुद्धः। अहं शुद्धचैतन्यमस्मि; अज्ञानात् सीमां कल्पितवान्। एवं निरन्तरं चिन्तयन्, मम अवस्था नित्यं भेदरहिताः। न मम बन्धः, न मोक्षः, न भ्रमः; शान्तिः निराश्रया। हा! विश्वं मय्येव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः मयि नास्ति। नूनं देहसहितमिदं विश्वं शून्यमेव; आत्मा केवलं चैतन्यरूपः; तर्हि कल्पना कस्य आधारतया जायेत? देहः, स्वर्गनरकौ, बन्धमोक्षौ, भयम्—एतानि सर्वाणि कल्पनया एव; अहं चैतन्यमात्रः, तत्र मम कः सम्बन्धः? हा! जनसमूहे अपि, द्वैतं न पश्यामि; सर्वं मम शून्यवत् जातम्; तत्र कुतः रमणीयता? नाहं देहः, न देहो मम; न अहं जीवः, अहं चैतन्यमात्रः; मम एकमेव बन्धनं—जीविते स्पृहैव। हा! विश्वतरङ्गाः, नानाविधानि, शीघ्रं उद्भूतानि, मय्यनन्तसिन्धौ, मनसः वायुना कम्पितानि। मय्यनन्तसिन्धौ, यदा मनोवायुः शमं याति, तदा संसारनौका, जीवितस्य दुःखिता, नश्यति। मय्यनन्तसिन्धौ, जीवतरङ्गाः अद्भुताः; स्वभावतः एव उद्भवन्ति, पतन्ति, क्रीडन्ति, लीयन्ति च। अष्टावक्रः उवाच—यः आत्मानं एकं, अविनाशिनं वेत्ति, स कथं बुद्धिमान्, स्वात्मनिष्ठः, लौकिकसाधनासक्तः स्यात्? हा! विषयास्वादः आत्मज्ञानाभावात् जायते, यथा शुक्तौ रजतलोभः। यस्मिन् यः तरङ्गाः उद्भवन्ति, तस्मिन् एव विश्वं प्रकाशते, यथा सिन्धौ; 'अहं स एव' इति ज्ञात्वा, किमर्थं दुःखितः इव भ्रमसि? यद्यपि आत्मा शुद्धः, रम्यः चैतन्यरूपः इति शृणोति, विषयासक्तः तु मलिनतां प्राप्नोति। यः आत्मानं सर्वभूतेषु, सर्वाणि च आत्मनि वेत्ति, तस्य अपि 'मम' इति भावः आश्चर्यजनकः।