ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

अष्टावक्र उवाच॥ मुक्तिं इच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज। क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज

ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਬੇਟਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਛੱਡ ਦੇ। ਮਾਫੀ, ਸਾਦਗੀ, ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦਾ ਹੈਂ, ਅਪਣਾ ਲੈ।

न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये

ਤੂੰ ਨਾਂ ਧਰਤੀ ਹੈਂ, ਨਾਂ ਪਾਣੀ, ਨਾਂ ਅੱਗ, ਨਾਂ ਹਵਾ, ਨਾਂ ਆਕਾਸ਼। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਆਪਣਾ ਆਪ ਜਾਣ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ।

यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि। अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि

ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਤੂੰ ਖੁਸ਼, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।

न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः। असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव

ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅਲੱਗ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਖੀ ਹੈਂ—ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा

ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ। ਤੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈਂ।

एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा। अयमेव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसीतरम्

ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਗਭਗ ਮੁਕਤ। ਤੇਰਾ ਬੰਧਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ।

अहं कर्तेत्यहंमानमहाकृष्णाहिदंशितः। नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव

‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਾਲੀ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਘ ਲਿਆ। ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ’ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।

एको विशुद्धबोधोऽहं इति निश्चयवह्निना। प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव

‘ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।

यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत्। आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वं सुखं भव

ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੱਸੀ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਹੀ ਬੋਧ ਹੈਂ—ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।

मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। किंवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत्

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਧਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ: ਜਿਹੜੀ ਸੋਚ, ਉਹੀ ਨਤੀਜਾ।

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः। असंगो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात्संसारवानिव

ਆਤਮਾ ਸਾਖੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਪੂਰਾ, ਇੱਕ, ਮੁਕਤ, ਚੇਤਨ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ, ਅਲੱਗ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय। आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथान्तरम्

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਟੱਲ, ਅਦਵੈਤ ਬੋਧ ਵਜੋਂ ਸੋਚ। ‘ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼’ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ।

देहाभिमानपाशेन चिरं बद्धोऽसि पुत्रक। बोधोऽहं ज्ञानखड्गेन तःनिकृत्य सुखी भव

ਬੇਟਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ‘ਮੈਂ ਬੋਧ ਹਾਂ’—ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।

निःसंगो निष्क्रियोऽसि त्वं स्वप्रकाशो निरंजनः। अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठति

ਤੂੰ ਅਲੱਗ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਬੰਧਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः। शुद्धबुद्धस्वरूपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम्

ਇਹ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਸੁਰਤ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੋ।

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः। अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः

ਬੇਪਰਵਾਹ, ਅਟੱਲ, ਪੂਰਾ, ਠੰਢੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਥਾਹ ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹੋ।

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलं। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसंभवः

ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਠ ਜਾਣ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਮੰਨ। ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः। तथैवाऽस्मिन् शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः

ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਤਸਵੀਰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे। नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

जनक उवाच॥ अहो निरंजनः शान्तो बोधोऽहं प्रकृतेः परः। एतावन्तमहं कालं मोहेनैव विडंबितः

ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾਏ! ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਚੇਤਨ ਹੀ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ; ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਨੇ ਹੀ ਭਟਕਾਇਆ।

यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत्। अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

स शरीरमहो विश्वं परित्यज्य मयाधुना। कुतश्चित् कौशलाद् एव परमात्मा विलोक्यते

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः। आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम्

ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਬੁਲਬਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

तन्तुमात्रो भवेद् एव पटो यद्वद् विचारितः। आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम्

ਜਿਵੇਂ ਜਾਂਚਣ ਤੇ ਕਪੜਾ ਸਿਰਫ ਧਾਗਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪਤਾ ਹੈ।

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा। तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्

ਜਿਵੇਂ ਖੰਡ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਓਸ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

आत्मज्ञानाज्जगद् भाति आत्मज्ञानान्न भासते। रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि

ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਰੱਸੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸੱਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਹੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।

प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तोऽस्म्यहं ततः। यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि

ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਚਮਕ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹਾਂ।

अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते। रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा

ਹਾਏ! ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ।

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुंभो जले वीचिः कनके कटकं यथा

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੜਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ।