ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਇੱਛਾ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਧਰਮਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਾਰਿਕਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖ। ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਸਮਝ—ਮਿੱਤਰ, ਜਮੀਨ, ਧਨ, ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਵਾਰਸ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਪਤੀ, ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਪਰ ਪੱਕੀ ਵਿਅਪਾਰਿਕਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਅਪਾਰਿਕਤਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੜ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਸਰੀਰ, ਤੇ ਸੁਖ—ਇੱਥੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨ, ਇੱਛਾ, ਤੇ ਧਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਿੰਨੇ ਜਨਮ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ? ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਰੁਕਣ ਦੇਣ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਨੁਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਬਦਲਾਅ—all ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ; ਜੋ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਦੁਖ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਰਚਿਊਤਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਹਨ; ਜੋ ਕਰਨ ਯੋਗ ਵੇਖਦਾ, ਬਿਨਾ ਜਤਨ, ਉਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦੁਖ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ, ‘ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਾਣ ਲੈ, ‘ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ’—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੱਕ—ਜੋ ਅਭਿੰਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ, ‘ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ’—ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ, ਬੋਲ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ, ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਵੀ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਏਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਸਮਾਧੀ ਆਦਿ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿ ਵੀ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਅਨੰਦ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਗਲ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਆਸ਼੍ਰਮ, ਨਾ-ਆਸ਼੍ਰਮ, ਧਿਆਨ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਇਹ ਸੱਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਅ-ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਵੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਲੰਘੋਟ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ; ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਸਰੀਰ ਕਿਤੇ ਥਕ ਜਾਂਦਾ, ਜੀਭ ਕਿਤੇ, ਮਨ ਕਿਤੇ; ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਸੱਚ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਜੋਗੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦ ਹੈ ਨਹੀਂ; ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਮੁਨਾਫਾ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਖੜਾ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿ ਸੁਖ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ—ਸਮਪਤੀ, ਮਿੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਓਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਿਆਨ—ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇੱਛਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ। ਸाक्षੀ-ਆਤਮਾ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਆਸ, ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਧਾਰਨਾ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮੂਰਖ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਉਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਖੋਜੀ, ਜੀਵਨ ਭਰ, ਉਸ ਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਇੰਦ੍ਰਿਓਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਹੈ; ਬੰਧਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਓਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੁਚੀ। ਇਹੀ ਸਮਝੋ—ਜੋ ਚਾਹੋ, ਕਰੋ। ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—even ਬਹੁ-ਬੋਲ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ, ਮੰਦਾ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਰਤਾ; ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ, ਸਦਾ ਸाक्षੀ, ਅਲਿਪਤ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਲ। ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ; ਮਨ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਰਹਿਤ, ਅਟੱਲ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਲ।