ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੜੋ, ਨਾ ਛੱਡੋ—even ਬੇਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ ਦੁਲਤੀਆਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਓ, ਤਿਆਗ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹੋ, ਸਾਰੇ ਵਰਤ ਤਿਆਗ ਦਿਓ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੀਊਣ ਦੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਯੁੱਗ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਦੋਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੰਤ ਜਾਂ ਯੋਗੀ ਦੀ ਵਾਦੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੱਤ ਹੀ ਸਮਝੇਂ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਛਾ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਤੇ ਧਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਧਰਮਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ—ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਪੰਜ—ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝ: ਦੋਸਤ, ਜ਼ਮੀਨ, ਧਨ, ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਵਾਰਸ, ਸਮਾਨ—ਇਹ ਸਭ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਹੈ; ਪੱਕੀ ਵੈਰਾਗੀਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪ ਚੇਤਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ; ਜਗਤ ਜੜ ਤੇ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਗਿਆਨ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਇਹ ਚਾਹਤ ਕਿਉਂ? ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਸਰੀਰ, ਸੁਖ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਖੋ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨ, ਇੱਛਾ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਿੰਨੇ ਜਨਮ ਲੰਘ ਗਏ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਅੱਜ ਹੀ ਰੁਕਣ ਦਿਓ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਤਪਤਿ, ਅਨੁਤਪਤਿ ਤੇ ਬਦਲਾਅ—all ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ; ਜੋ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਮਿਹਨਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਮੌਤ—all ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ; ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਲਪਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕੀ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ', ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਤੱਕ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਟੁੱਟ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ 'ਇਹ ਜਗਤ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ', ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ; ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਮਰਥ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰਹਿਣ ਤੇ ਆਪਾ ਨਾਂ ਦਿਸਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਇਕ ਵਿਘਨ ਹੈ, ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਕੋਈ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਅਸ਼ਰਮ, ਅਨਾਸ਼ਰਮ, ਧਿਆਨ, ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਸਿਰਫ ਧਾਰਨਾ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਅਸੰਭਵ ਦਾ ਸੋਚ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸਾ ਸੋਚਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜੋ ਐਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੱਡੀ ਦੁਲਭ ਹੈ—even ਜੇ ਸਿਰਫ ਲੰਗੋਟ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਲੈਣਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਸਰੀਰ ਕਿਤੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਕਿਤੇ, ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਅਸਤ ਹਾਂ। ਅਸਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਯੋਗੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵਾਂ, ਤੁਰਾਂ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵਾਂ, ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਜਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।