ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ—ਸਿਰਫ਼ ਲੀਨਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਝਿਲੀ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਚਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ—ਸਿਰਫ਼ ਲੀਨਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਸਭ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ, ਨਾ ਲੀਨਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਊ ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਇੱਧਰ, ਕਦੇ ਉੱਧਰ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਤਾਵਲ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਠਦੀ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਹ ਉੱਠੇ ਜਾਂ ਡੁੱਬੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਲਾਭ ਹੈ, ਨਾ ਹਾਨੀ। ਇਸ ਅਨੰਤ, ਅਰੂਪ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਸਲ ਅਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਹਾਲਤ ਉਸ ਅਨੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਲਿਪਤ, ਨਿਰਾਸਕਤ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਮਨ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਛੱਡਦਾ ਜਾਂ ਫੜਦਾ, ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ—ਇਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਛੱਡਦਾ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਉਥੇ ਬੰਧਨ; ਜਿੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਫੜ, ਨਾ ਛੱਡ—even ਬੇਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਦੁੰਦਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਜਾ, ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿ, ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕismet ਵਾਲੇ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਜੀਣ ਦੀ, ਖਾਣ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਹਲਚਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਥਿਰ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਾਸਵੰਤ, ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਤੇ ਛੱਡਣਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਸਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਉਮਰ, ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁੰਦਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ, ਤੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਨਾ ਰਿਸੀਆਂ, ਨਾ ਸੰਤਾਂ, ਨਾ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਨਿਰਾਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਸਕਤਾ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤ ਹੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ; ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇੱਛਾ—ਦੁਸ਼ਮਣ—ਅਤੇ ਦੌਲਤ—ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਪੂਣਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੇਖ। ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਦੇਖ: ਦੋਸਤ, ਧਰਤੀ, ਦੌਲਤ, ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਵੰਸ਼, ਸੰਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਹੈ; ਪੱਕੀ ਨਿਰਾਸਕਤਾ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖ, ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀ ਵਿਚ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ; ਸੰਸਾਰ ਜੜ ਤੇ ਅਸੱਤ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਇਹ ਤਲਾਸ਼ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਸਰੀਰ, ਸੁਖ—even ਜੇ ਤੂੰ ਜੁੜਿਆ ਵੀ ਰਹੇਂ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੌਲਤ, ਇੱਛਾ, ਪੁੰਨ—all ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਕਦੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਕਿੰਨੇ ਜਨਮ ਲੰਘ ਗਏ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਲਿਆਉਂਦੇ? ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਰੋਕ ਦੇ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਨੁਤਪੱਤੀ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜਨਮ-ਮੌਤ—all ਨਸੀਬ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜਨਮ-ਮੌਤ—all ਨਸੀਬ ਨਾਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈ; ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਲਪਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ,' ਉਹ ਇਕਾਂਤਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ 'ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ,' ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤੀਲੇ ਤੱਕ, ਜੋ ਅਭੇਦ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ,' ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ; ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾ ਆਉਣ ਤੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਦਿੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮਾਧੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੀ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁਖ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਕਿ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।