ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਹੋਵਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੂਜਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾਵੇ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਗੁਲਾਮੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਗਤ-ਨੌਕਾ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਮਾਨ-ਵਪਾਰੀ ਹੈ, ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਡੀ ਅਚੰਭੀ ਨਾਲ ਉਠਦੀਆਂ, ਡੁੱਬਦੀਆਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਵੀ ਲਾਭ ਦੀ ਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭੋਗ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਲਾਲਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ "ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ", ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣ ਲਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੋਗ-ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ "ਮੇਰਾ" ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਿਲਕੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਜਦ ਕਿ ਸਮਾਂ ਮੁਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਤੇ ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ, ਸਦਾ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਡੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਮੋਹ-ਝੂਠਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਤਲਬ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨ ਮੌਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਡਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਆਸਹੀਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨ ਲਈ ਕੀ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਛੱਡਣਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੇ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਤਮਾ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕਦੇ ਭੀ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਵਹਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਯੋਗੀ ਵੀ, ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ "ਉਹ" ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਛੂਹਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਛੂਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਚਾਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ-ਸੰਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਿਘਟਿਤ ਕਰ, ਤੇ ਵਿਘਟਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ।" ਇਹ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਵਿਘਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਭਾਵੇਂ ਜਗਤ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਐਸੇ ਹੀ ਵਿਘਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ, ਆਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਘਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਮਟਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ—ਕੇਵਲ ਵਿਘਟਨ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ—ਸਿਰਫ ਵਿਘਟਨ। ਮੈਂ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਦਿੱਖ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ—ਸਿਰਫ ਵਿਘਟਨ।" "ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ, ਨਾ ਵਿਘਟਨ।" ਜਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਨੌਕਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਇੱਧਰ, ਕਦੇ ਉੱਧਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੇਚੈਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਠਦੀ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਠੇ ਜਾਂ ਡੁੱਬੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਲਾਭ ਹੈ, ਨਾ ਹਾਨੀ। ਇਸ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" "ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਉਸ ਅਨੰਤ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਲਿਪਤ, ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।" "ਹਾਂ! ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ; ਜਗਤ ਇਕ ਜਾਦੂ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕੋਈ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਹੈ ਜਦ ਮਨ ਕੁਝ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਫੜਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਹੈ ਜਦ ਮਨ ਨਾ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।