ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਆਹ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਾਂ—ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਤੁਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾ ਹੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈ ਹੀ ਹਾਂ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ। ਦੁਇਤਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਹੈ; ਮੈ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਾਵਨ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਅਕਤਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਭੁਲਾਵਾ; ਅਸਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਆਹ! ਇਹ ਜਗਤ ਮੈਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਹੜੀ ਕਲਪਨਾ ਉਠ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸਰੀਰ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖ ਅਤੇ ਡਰ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ? ਭੀੜ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਸੁਖ ਮਿਲੇ? ਨਾ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ; ਨਾ ਮੈਂ ਜੀਵ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਇਕੱਲੀ ਗੁਲਾਮੀ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਮਨ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਗਤ-ਨੌਕਾ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹੈ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ, ਜੋ ਅਸীম ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਠਦੀਆਂ, ਡੁੱਬਦੀਆਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਕ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਫਸ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਲੋਭ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ", ਤਦ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਘਬਰਾਈ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ? ਭਾਵੇਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਇਹ 'ਮੇਰਾ' ਪਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਦ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਤੇ ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੇ ਮੋਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਚਾਹੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਣ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਡੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ—even ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ—ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨ ਕਿਸ ਨੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ? ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਂ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਸੁਖ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਿਆਨਵਾਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਹਾਵੇ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਇਹ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੋ 'ਉਹ' ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਗੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੇਰਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਘਟਨ ਵਿਘਟਿਤ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਵਿਘਟਨ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਵਿਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਘਟਨ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਭਾਵੇਂ ਜਗਤ ਸਿੱਧਾ ਤੈਨੂੰ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਘਟਨ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਮਾਨ, ਪੂਰਾ, ਆਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਘਟਨ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਮਟਕੇ ਵਾਂਗ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ—ਸਿਰਫ ਵਿਘਟਨ ਹੀ ਹੈ।