ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਅਡੋਲ, ਅਡਿੱਗ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਖੜਾ ਹੈ ਜਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਐਸਾ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਗੰਠਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਛਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਅਲਿਪਤ ਹੈ—ਮੁਕਤ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਬੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛਾਪ ਦੇ? ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੀ ਮਿਣ-ਤੋਲ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨ ਤਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨ ਬੰਨ੍ਹ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੱਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ? ਉਹ ਅਡੋਲ, ਭਾਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਿਆ; ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਪੂਰਾ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨ ਉਦਾਸ; ਨ ਲਗਦਾ, ਨ ਅਲੱਗ; ਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ, ਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ; ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਖੇਪ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਮੰਦਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੰਦ ਨਹੀਂ; ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਰਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ, ਲੋਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ; ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਲਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਨ ਭੀੜ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ, ਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ; ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਬਲ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਕੰਡ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਨ ਇੱਛਾ, ਨ ਧਨ, ਨ ਵਿਵੇਕ; ਨ ਦੁਲਤਾ, ਨ ਅਦੁਲਤਾ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਮ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨ ਭੂਤਕਾਲ, ਨ ਭਵਿੱਖ, ਨ ਵਰਤਮਾਨ; ਨ ਥਾਂ, ਨ ਅਨੰਤਤਾ। ਨ ਆਤਮਾ, ਨ ਅਨਾਤਮਾ, ਨ ਮੰਗਲ, ਨ ਅਮੰਗਲ; ਨ ਵਿਚਾਰ, ਨ ਅਵਿਚਾਰ; ਨ ਸੁਪਨਾ, ਨ ਸੁੱਤੀ, ਨ ਜਾਗਣਾ, ਨ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ, ਨ ਡਰ; ਨ ਦੂਰ, ਨ ਨੇੜੇ, ਨ ਬਾਹਰ, ਨ ਅੰਦਰ; ਨ ਸਥੂਲ, ਨ ਸੁਕਸ਼ਮ। ਨ ਮੌਤ, ਨ ਜੀਵਨ, ਨ ਲੋਕ, ਨ ਸੰਸਾਰ; ਨ ਲੀਨਤਾ, ਨ ਲਯ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕੜਾਂ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਮੇਰੇ ਲਈ ਨ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਨ ਸਰੀਰ, ਨ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਨ ਮਨ; ਨ ਸੁੰਨਤਾ, ਨ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਮੇਰੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ। ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨ ਆਤਮ ਗਿਆਨ, ਨ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਮਨ; ਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਨ ਤਿਆਗ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਦਾ ਦੁਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ। ਨ ਗਿਆਨ, ਨ ਅਗਿਆਨ, ਨ ਮੈਂ, ਨ ਮੇਰਾ; ਨ ਬੰਨ੍ਹ, ਨ ਮੁਕਤੀ, ਮੇਰੇ ਉਸ ਸੁਭਾਵ ਲਈ ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ, ਨ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ, ਨ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਨ ਕਰਤਾ, ਨ ਭੋਗਤਾ, ਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਨ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਫਲ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਨ ਸੰਸਾਰ, ਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ, ਨ ਯੋਗੀ, ਨ ਗਿਆਨੀ; ਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਨ ਮੁਕਤ, ਮੇਰੀ ਅਦਵੈਤ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ। ਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨ ਲਯ, ਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਨ ਸਾਧਨ; ਨ ਸਾਧਕ, ਨ ਪ੍ਰਾਪਤਿ, ਮੇਰੀ ਅਦਵੈਤ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ। ਨ ਗਿਆਤਾ, ਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਨ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਨ ਗਿਆਨ; ਨ ਕੁਝ, ਨ ਅਕੁਝ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਨ ਵਿਖੇਪ, ਨ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਨ ਅਗਿਆਨ, ਨ ਮੰਦਤਾ; ਨ ਸੁਖ, ਨ ਦੁੱਖ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਨ ਸੰਸਾਰੀ ਆਚਰਨ, ਨ ਪਰਮਾਰਥ; ਨ ਸੁਖ, ਨ ਦੁੱਖ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਹੈ। ਨ ਮਾਇਆ, ਨ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ, ਨ ਲਗਾਵ, ਨ ਵਿਛੋੜਾ; ਨ ਜੀਵ, ਨ ਬ੍ਰਹਮ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਨ ਕਰਮ, ਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ, ਨ ਮੁਕਤੀ, ਨ ਬੰਨ੍ਹ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਅਟੱਲ, ਅਦਵਿੱਤ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਨ ਉਪਦੇਸ਼, ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨ ਚੇਲਾ, ਨ ਅਧਿਆਪਕ; ਨ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ। ਨ ਅਸਤਿਤਵ, ਨ ਅਨਸਤਿਤਵ; ਨ ਏਕਤਾ, ਨ ਦੁਲਤਾ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।