ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣ-ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ذਰਾ ਵੀ ਪਰੀਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਜੀਬ ਹੈ—ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਹਾਲਤ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਤਵ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੂਹੀ ਰੂਪ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਪਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਬੈਠਣ, ਸੋਣ, ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਖਾਣ—all ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਛੁਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਵਿਦਰ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਕ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ, ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਵਿਦਰਤਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਲਈ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਦਰਤਾ ਕਿੱਥੇ? ਮੂੜ੍ਹ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਨਾ-ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੋਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੇ ਕੁਝ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸਵ-ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ—ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ, ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਿਰ-ਕਲਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ ਆਨੰਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਲਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਸਮੇਤ, ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਣ-ਪਕੜੀ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਵਿਦਰਤਾ, ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ, ਮੁਕਤੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁਖ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਮਲਕੀਅਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸੀ ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ, ਸੰਸਾਰ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ'—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਸੰਯਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫ਼ੌਰਨ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੜ੍ਹ, ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਭਟਕਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਬਾਹਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਨੇਰਾ, ਚਾਨਣ, ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋਗੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਕਥनीय ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਹੌਸਲਾ, ਵਿਵੇਕ ਜਾਂ ਨਿਡਰਤਾ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨ ਸਵਰਗ, ਨ ਨਰਕ, ਨ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ—ਯੋਗ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨ ਘਾਟ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪਰੀਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ; ਅਟੱਲ ਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਨ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ, ਨ ਮੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ; ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਸਮ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਅਟੱਲ ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ; ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ, ਨ ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਨ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ। ਬੱਚਿਆਂ, ਪਤਨੀ, ਵਸਤੂਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ—ਗਿਆਨੀ ਆਸ-ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਉਥੇ ਸੋ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਹੈ ਅਟੱਲ ਗਿਆਨੀ। ਸਰੀਰ ਡਿੱਗੇ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਭੁਲਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ, ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ—ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਟੱਲ ਗਿਆਨੀ, ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕ-ਸਮ ਵੇਖਦਾ, ਦਿਲ ਦੇ ਗੰਠ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਰਾਗ-ਦੇਸ਼-ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸਾਵਧਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਛਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਮੁਕਤ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਬੋਲ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਛਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭਿਖਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਾ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਆਸ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਥੇ ਨਹੀਂ; ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ—ਅਟੱਲ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਪਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ।