ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸਰੀਰਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਲਿੰਗਨ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸਕਾਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਝੂਠੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਮਤੁਲ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਚੰਗੀ ਨਾ ਮੰਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਦਾਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੰਮ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਉਸਦੀ ਚਾਲ ਇਕ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਅਣਰੋਕੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੱਥਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਆਣੀ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਬੰਧ, ਤੇ ਮੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੰਡਿਤ, ਦੇਵਤਾ, ਤੀਰਥ, ਨਾਰੀ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਜਾਂ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਛਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜਦ ਉਹ ਨੌਕਰਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ, ਪੋਤਿਆਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣੇ ਜਾਂ ਉਪਹਾਸ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਅਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਅਜੀਬ ਅਵਸਥਾ ਉਹੋ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਕਰਤਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਸੁੰਨ ਸਰੂਪ, ਰੂਹੀ ਤੇ ਬਦਲੇ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਅਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ, ਸੁੱਤਾ, ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲਈ ਤਿਆਗ ਵੀ ਇੱਕ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਕਰਮ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਤਿਆਗ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਉਸ ਲਈ ਲਗਾਵ ਜਾਂ ਵੈਰਾਗ ਕਿੱਥੇ? ਅਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਅਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਛੂਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਜਗਤ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਇਆ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਨਾ ਅਭਿਆਸ। ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਪਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪੂਰਨ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਮਾਧਿ ਅਣਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਆਲੀ ਜਗਤ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨ ਲਈ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰਤਵ ਬਚਿਆ? ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਚਮਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਨਿਯਮ, ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਛੱਡਣਾ, ਨਾ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਮਮਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ, ਜਗਤ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ? ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਦਬੁੱਧ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਫ਼ਜੂਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖ, ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਬਾਹਰੋਂ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਲ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਝੜ ਗਏ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਡੋਲ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਅਕਥ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਹੌਸਲਾ, ਨਾ ਵਿਵੇਕ, ਨਾ ਨਿਰਭੈਤਾ। ਨਾ ਸੁਰਗ ਹੈ, ਨਾ ਨਰਕ, ਨਾ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤੀ; ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਯੋਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਘਾਟ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਗਿਆਨੀ ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਨਾ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ; ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸਥਿਰ ਗਿਆਨੀ ਨਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਵੈਰ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰੱਖਦਾ; ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਉਂਦਾ। ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨੀ ਆਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਅਡੋਲ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।