ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਤਮ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਤਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਪ੍ਰਿਆ, ਪੂਰਨ, ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਧਨ-ਭਾਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਅਧਾਰ-ਰਹਿਤ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਸਾਨ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜੋ ਅਕਲ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਦਵੈਤ ਆਤਮ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਤ੍ਰੁਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਮੁਕਤ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸਹਾਰਾ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਵਾਂਗ ਦਿਖ ਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਝਪਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਚੁਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਨਿਰਭੈ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ—all ਕੁਝ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਨਾ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਦੇਸੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਚਾਹੇ ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਹੋਵੇ, ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਲੈਂਦੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ-ਰਹਿਤ, ਅਬੰਧ ਅਤੇ ਮੁਕਤ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੇਵਤਾ, ਤੀਰਥ, ਮਹਿਲਾ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਂ, ਪੁੱਤਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤ-ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣ-ਮਜ਼ਾਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਵੀ ਵਿਅਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਅਜੋਬੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਵਰਗੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਵ-ਬੋਧ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਰੂਪ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਪੁੰਨ, ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੈਠਦਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸੌਂਦਾ, ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ, ਬੋਲਦਾ, ਖਾਂਦਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਦੁਖ ਤੋਂ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ ਹੈ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਲਈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਤਾ ਵੀ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ, ਕਰਮ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਕਲ-ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਆਮ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹ-ਆਸ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਲਈ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਕਿੱਥੇ? ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਅਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਧਨ-ਭਾਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੈ, ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ—all ਕੁਝ ਕਰ ਕੇ, cravings ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ-ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ, ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾ ਕਿੱਥੇ? ਉਹੀ ਜਿੱਤਿਆ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਣਕਲਪਿਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਸਮਾਧਿ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਵੱਡਾ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਉਦੇਸੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਵੈਤ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤੱਤ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰਫ ਨਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ-ਚੇਤਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ—including ਮਨ ਦੀ ਉਤਲ-ਪਤਲ—ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਸਪ੍ਰਸ਼ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਤਿਆਗ, ਅਬੰਧਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿੱਥੇ? ਜੋ ਅਣੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ, ਮੁਕਤੀ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਲਗਾਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਆਤਮ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ, ਸੰਸਾਰ, ਦੇਹ ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿੱਥੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ-ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।