ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਕੰਮ ਸਰੀਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ," ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਚਿੰਤਨ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਵਿਖੇਪ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਨਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਆਸ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਦੇਹ—ਉਹ ਮਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਭਟਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੱਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਸੰਯਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਜਤਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਗਿਆਨੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਨਾਲ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਪਿਆਰੇ, ਪੂਰਨ, ਅਦਵਿੱਤ, ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ, ਗਿਆਨੀ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ, ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ, ਗਿਆਨੀ, ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਕੀਤੇ, ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਗਿਆਨੀ, ਇਸ ਦੁਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ; ਪਰ, ਗਿਆਨੀ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ? ਗਿਆਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਯਮ ਕਿੱਥੇ? ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਾਨ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਦਵਿੱਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਹ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਸਹਾਰਾ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰ, ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪਕੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਾਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਨਿਰਭੈ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ—all ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ-ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਨਾ ਉੱਚਾ-ਨੀਚਾ ਆਚਰਨ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਬੇਪਰਵਾਹੀ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ ਸਮਝਦਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਵਿਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸਵੈ-ਸਭਾਵਿਕ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਦਾ ਮਨ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਝੂਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਬੰਧਨ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਮੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ, ਇਸਤਰੀ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਸੇਵਕਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ, ਪੋਤਿਆਂ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਹਾਸ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਯੋਗੀ ਹੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਤਾ-ਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਅਚਰਜ ਅਵਸਥਾ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਵਰਗੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਖਾਲੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਦਾ ਮਨ, ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਵੀ, ਉਤਸ਼ਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਦੱਖਲਦਾਰ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੈਠਦਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸੌਂਦਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੋਲਦਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਖਾਂਦਾ—ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨਾਲ ਛੂਹਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆਂ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਲਈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਤਾ ਵੀ ਇਕ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ, ਕਰਮ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀਤਾ ਦਾ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਲਈ ਲਗਾਉਂ ਤੇ ਵਿਰਕਤੀ ਕਿੱਥੇ? ਭਟਕਿਆ ਹੋਏ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਅਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਸੋਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰ-ਇੱਛਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਛੂਹਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।