ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਜਨਕ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਕੇ ਆਹ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ ਹਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ। ਇੰਨੀ ਲੰਮੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਲੋਂ ਮੋਹਿਤ ਰਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਨਰ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਝਾਗ ਅਤੇ ਬੁਲਬਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਪੜਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਕੇਵਲ ਧਾਗੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਂਚਣ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਚੀਨੀ ਬਣਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੇ, ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਰੱਸੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਸੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਵਭਾਵਕ ਚਮਕ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਇਹ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਜਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਮੁੜ ਮਿੱਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਅਟੱਲ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਂਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਤੁਰ ਨਹੀਂ; ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤ੍ਰੈਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਦੁਇਤਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੀ ਸੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੀਮਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਭਰਮ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਹਾਏ, ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਕਲਪਨਾ ਕਿੱਥੇ ਉੱਠ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸਰੀਰ, ਸਵਰਗ-ਨਰਕ, ਬੰਨ੍ਹਣ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ? ਹਾਏ, ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਨੰਦ ਕਿੱਥੇ ਲਵਾਂ? ਨਾ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ; ਨਾ ਮੈਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਇਕੱਲੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਹਾਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਨੌਕਾ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੁਖੀ ਵਪਾਰੀ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਦਭੁਤ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ, ਡਿੱਗਦੀਆਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਲੋਭ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ; “ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ” ਜਾਣਕੇ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਜੇਕਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ, ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਮੇਰਾ' ਭਾਵ ਬਣਿਆ ਰਹਿਣਾ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਜੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਇਹ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਮੁਕਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਤੇ ਉਥੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਤਿਕਾਰ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਡੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰੇ? ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦਰੂਪ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਆਨੰਦ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।