ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।" ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਕੀ ਸੋਚੇ? ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਿਆਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਪੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਉਹ ਨਾ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਘਾਟ। ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਫਿਕਰ, ਨਾ ਇੱਛਾ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਜਾਪੇ। ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਹਟ ਜਾਏ, ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ; ਜੋ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਸਾ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਖੁਲ੍ਹਾ ਤੇ ਅਬੱਧ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਜਾਪਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਠੰਢੇ ਤੋਂ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਪਮਾਨ। ਜੇਹੜਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ," ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੁਖੀ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ। ਨਾ ਉਲਝਣ, ਨਾ ਧਿਆਨ, ਨਾ ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਨਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਗਤੀ, ਨਾ ਆਸ, ਨਾ ਸੰਦੇਹ—ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਨਾ ਉਲਝੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਲਝਿਆ ਜਾਪੇ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਸੰਯਮ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਤੇ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਚਾਹੇ ਉੱਦਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਪਿਆਰਾ, ਪੂਰਾ, ਏਕਤਾ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਮੋਹਿਤ ਹੈ, ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਪਰ ਧੰਨ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਚਾਹੇ ਚਾਹ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਤ, ਜੋ ਬੇਸਬਬ ਚਲਾਕੀ ਤੇ ਲਪਕ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦੁਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ? ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਯਮ ਕਿੱਥੇ? ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਾਨ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵਕ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਕਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਅਤ੍ਰੁਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੌੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਡਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਨਾ ਸਹੀ, ਨਾ ਗਲਤ ਆਚਰਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਲਹਿਰਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਬੱਧ, ਮੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ, ਤੀਰਥ, ਇਸਤਰੀ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ।