ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੰਗੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫਰਕ ਦੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭ੍ਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਫ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਭਿਆਸ ਕਿਉਂ ਕਰੇ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ ਕਲਪਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੀ ਜਾਣਦਾ, ਕੀ ਆਖਦਾ, ਜਾਂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ “ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ” ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਯੋਗੀ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਖੇਧਾਨ; ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ; ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਫਰਕ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਵਿਵੇਕ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ “ਕੀਤਾ” ਜਾਂ “ਨਾ ਕੀਤਾ” ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਸ ਯੋਗੀ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ; ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਧਿਆਨ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ”; ਪਰ ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਕੀ ਸੋਚੇ? ਜਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਿਆਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਸੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਚੰਚਲਤਾ, ਨਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਘਾਟਾ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿਸੇ। ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਅਬੱਧ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਝੂਲਦਾ, ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਹਾਣੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਹੀਨਤਾ। ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਕੰਮ ਸਰੀਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ”, ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੁਖੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਖੋਜ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਜੰਮਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ। ਨਾ ਚੰਚਲਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਧਿਆਨ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ। ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਜਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੇ ਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਸ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ, ਕਰਮ ਕਰ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਮੰਦਾ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਜੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾ ਭੁੱਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਸੈਮ ਦੀ ਕਸਰਤ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਤੇ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਚਾਹੇ ਯਤਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਗਿਆਨੀ ਸਿਰਫ ਸੱਚ ਦੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਪਿਆਰਾ, ਪੂਰਾ, ਅਨੇਕਤਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਮੂੜ੍ਹ, ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਪਰ ਧੰਨ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ, ਬਿਨਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੀ, ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੜ੍ਹ, ਜੋ ਬੇ-ਅਸਾਸ ਤੇ ਲਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਮੂੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ? ਗਿਆਨੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਲਈ ਸੰਯਮ ਕਿੱਥੇ? ਉਹ ਤਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਤ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂੜ੍ਹ, ਜੋ ਗਲਤ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭ੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।