ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ—ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ; ਨਾ ਉਸ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਨਾ ਹੈਰਾਨੀ, ਨਾ ਉਤਾਵਲਾਪਣ—ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਲਿਪਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ, ਅਧਿਆਨ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮੈਰੀਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਚਾਨਣ ਤੇ ਭੁੱਲ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੰਦਾ ਹਾਲਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਹੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਭਟਕਣਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਰਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਤੇ ਬੇਹਦ ਸੁਖ ਮਾਣੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰ ਕਰਤਵ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਕਦੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਘੱਟ; ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭੁੱਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੀ ਜਾਣਦਾ, ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਕੀ ਕਰਦਾ? ਜਦ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਾ ਵਿਖਲਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਕੀਰੀ ਵਿਚ, ਲਾਭ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ—ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਲਤਾ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਕਾਮਨਾ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਵਿਵੇਕ; ਉਸ ਯੋਗੀ ਲਈ ਨਾ 'ਇਹ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ; ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਕਿੱਥੇ ਭਟਕਣਾ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ, ਕਿੱਥੇ ਧਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਮੋਖਸ਼? ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।” ਪਰ ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਕੀ ਸੋਚੇ? ਜਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਿਆਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਪੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਨਾ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਵਿਖਲਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਘਾਟ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਿਕਰਿਆ ਰਹੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਤੇ ਬੇਬੰਧ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪੱਤਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ-ਠੰਢਾ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਿਤ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਘਾਟ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਲੋਕ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਜੇਹੜਾ ਸੋਚਦਾ, “ਇਹ ਕੰਮ ਸਰੀਰ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੁਖੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚਲਦਿਆਂ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਜੰਮਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ। ਨਾ ਵਿਖਲਤਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਧਿਆਨ, ਨਾ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ, ਨਾ ਉਤਾਵਲਾ, ਨਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਆਸ, ਨਾ ਸੰਦੇਹ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਧਿਆਨ, ਨਾ ਕਰਮ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਧਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਨੇ ਸਚਾਈ ਸੁਣੀ, ਜੇ ਅਕਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ; ਜਾਂ, ਜੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ, ਉਹ ਸੁੱਕੜ ਜਾਂਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕਲਮੰਦ ਭੁੱਲਿਆ ਜਿਹਾ ਜਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਸੰਯਮ ਮੂਰਖ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੋਈ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਜਿਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਯਤਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।