ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ, ਧਨ, ਸੁਖ, ਮੁਕਤੀ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੌਤ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਵੀਕਾਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ, ਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੰਦ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਤਾਂ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾਂ ਵਿਅਰਾਗ। ਉਹ ਨਾਂ ਜਾਗਦਾ, ਨਾਂ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ; ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਥਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਜੇਹੜਾ ਸਾਰੇ ਚਾਹਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ, ਲੈਣ, ਬੋਲਣ, ਤੁਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਸਿਫ਼ਤ; ਨਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ; ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ, ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਟੱਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੁਕਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਪੁਰਸ਼-ਸਤ੍ਰੀ, ਚੰਗੀ-ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਲਈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹਿੰਸਾ, ਨਾਂ ਦਇਆ, ਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ; ਨਾਂ ਹੈਰਾਨੀ, ਨਾਂ ਚਿੰਤਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਮੋਹੀ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਲਿਪਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਆਇਆ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਅਧਿਆਨ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਂ ਮਮਤਾ, ਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਨ ਦੇ ਉਜਾਲੇ-ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਜਿਸ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੋਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਘਣੇਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰ ਕਰਮ-ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਹੋਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵੀ ਹਸਤੀਆਂ ਕਦੇ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੋਟੀ; ਇਹ ਸਹਿਜ, ਬੇਭੇਦ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜਦ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਣਾ-ਨਾਹੋਣਾ ਸਭ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਲੋਭ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਜਾਣਦਾ, ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜਦ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ' ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਯੋਗੀ ਮੌਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਯੋਗੀ ਲਈ ਨਾਂ ਵਿਖੇਧਾਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਧਿਆਨ; ਨਾਂ ਵਧੀਕ ਗਿਆਨ, ਨਾਂ ਅਗਿਆਨ; ਨਾਂ ਸੁਖ, ਨਾਂ ਦੁੱਖ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਕੀਰੀ ਵਿੱਚ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦੀ ਹਸਤੀ ਬੇਭੇਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਕਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਕਿੱਥੇ ਇੱਛਾ, ਕਿੱਥੇ ਧਨ, ਕਿੱਥੇ ਵਿਵੇਕ? ਜੋ ਯੋਗੀ ਦੁਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਰੇਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਲਈ 'ਇਹ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਦਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਲਈ ਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਨਾ, ਨਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ; ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਯੋਗੀ ਲਈ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਕਿੱਥੇ ਮੋਹ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ, ਕਿੱਥੇ ਧਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤੀ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੋਚ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੋਚ ਸਕਦਾ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ'; ਪਰ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਸੋਚੇ? ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਿਆਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੱਸੇ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਨਾਂ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾਂ ਵਿਖੇਧਾਨ, ਨਾਂ ਆਪਣੀ ਹਾਨੀ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਹੋਣ-ਨਾਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਲੋਭ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਹਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਵੀ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਲੋਭ, ਬੇਸਹਾਰਾ, ਅਣਬੰਧਿਆ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਰਹਿਤ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਠੰਢੋਂ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਵਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ, ਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਮਾਣਭੰਗ।