ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਅਸ਼ਟਾਵੱਕਰ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵਿਆਗ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਖਿਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਲਪਟਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾ ਰਾਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ। ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ—ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨ ਵਿਚ ਲੈਣ-ਛੱਡਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਖੁਦ ਦੀ ਪੂਰਨ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਗਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਲੇਪ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੇ ਰਾਗੀ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰਾ' ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਯੋਗੀ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇ enna tuk, ਜੇਕਰ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਾ ਆਰਾਮ ਤਦ ਤਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ, ਜਦ ਤਕ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਵੋ। ਅਸ਼ਟਾਵੱਕਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਏ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਲਾਕੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਪਸੰਦ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਨੁੱਖ ਐਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁਕਤੀ ਦੀ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੌਤ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਲੈਣ-ਛੱਡਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਨੰਦਤ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਾਲੀ, ਕਰਮ ਨਿਰਰਥਕ, ਇੰਦ੍ਰੀਏ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਲਾਲਸਾ, ਨਾ ਵੈਰਾਗ—ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵਸਾਗਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਜਾਗਦਾ, ਨਾ ਸੁੱਤਾ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਬੰਦ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ! ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਚਾਹਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ, ਲੈਣ, ਬੋਲਣ, ਤੁਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਵਡਾਈ; ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ; ਨਾ ਦਿੰਦਾ, ਨਾ ਲੈਂਦਾ—ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਮੁਕਤ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਮੁਕਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਨਰ ਤੇ ਨਾਰੀ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਮਾੜੀ—ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਦਇਆ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ; ਨਾ ਹੈਰਾਨੀ, ਨਾ ਉਤਾਵਲਾ—ਜਿਸਦੀ ਭਟਕਣਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਲਗਾਵ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਅਧਿਆਨ, ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਮਲਕੀਅਤ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਆਸ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਗਏ—ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਚਾਨਣ ਤੇ ਭੁੱਲਣ ਤੋਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਗਲਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਵੱਕਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਤਕ ਜਾਗਰਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੋਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸਨੇ ਸਾਰਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਬੇਹਦ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਅਸਲੀ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰ ਕਰਮ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ, ਨਾ ਘੱਟੀ; ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਕ ਦੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭ੍ਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਸਵੀਕਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਸਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਜਾਣਦਾ, ਕੀ ਆਖਦਾ, ਜਾਂ ਕੀ ਕਰਦਾ? ਜਦ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਯੋਗੀ ਲਈ ਨਾ ਚੰਚਲਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ; ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ; ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਚਾਹੇ ਰਾਜ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣੇ, ਲਾਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਾਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ—ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਉੱਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ, ਵਿਵੇਕ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ? ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ 'ਇਹ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਨੰਦ; ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਮੋਹ ਕਿੱਥੇ, ਸੰਸਾਰ ਕਿੱਥੇ, ਧਿਆਨ ਕਿੱਥੇ, ਮੁਕਤੀ ਕਿੱਥੇ? ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।