ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਅਸਲ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ—ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਖਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੋਚਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ! ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਜੋ ਕਿ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਵੱਸਾ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ? ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣ ਲੈ ਜਾਂ ਸਮਝਾ ਦੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਆਰਾਮ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਭੋਗ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਧਿਆਨ—ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਜਤਨ ਕਰ-ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਸੁਭਾਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਲਸੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ 'ਇਹ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਦੇ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਾਗੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਪਕੜਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਵਿਰਾਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਛਾ—ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ—ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪਕੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਤਰ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਣ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ, ਤੇ ਅਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ, ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਵਿਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰਾ' ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਯੋਗੀ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਆਰਾਮ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹੀ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੇ ਜੋ ਸਲਾਕੀ ਦੇ ਕੋਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਭੋਗਣ ਤੇ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਪਕੜਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੱਡਣ ਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧੰਨ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ—all ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੇ ਸੁਸਤ ਹਨ; ਜਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਲਾਲਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਵੈਰਾਗ। ਉਹ ਨਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੱਤਾ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਬੰਦ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਕੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ! ਕਿਤੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੁਕਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ, ਲੈਣ, ਬੋਲਣ, ਤੁਰਣ—ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਅਕਿਰਿਆ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਵਡਿਆਈ; ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ; ਨਾ ਦਿੰਦਾ, ਨਾ ਲੈਂਦਾ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਮੁਕਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਮਾੜੀ—ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹਿੰਸਾ, ਨਾ ਦਇਆ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ; ਨਾ ਹੈਰਾਨੀ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਜਿਸਦਾ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ; ਸਦਾ ਅਸਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਅਧਿਆਨ, ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕੇਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਮਮਤਾ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੰਦੇਪਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੋਹ ਮਾਯਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਸਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਭੋਗ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰ ਕਰਤਵ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿਨਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਸਤਿਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਕਦੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ।