ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹੀ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖ, ਪਿਆਰੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖ। ਇਥੇ ਭਟਕ ਨਾ। ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰਾ ਅਸਲੀ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਸਰੀਰ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹੇ ਜਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਾਟ। ਤੂੰ ਇਕ ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਹੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਹਾਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਭ। ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ, ਕੋਈ ਮੰਨਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਜੋ ਇਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਨਮ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਗਹਿਣੇ—ਚੁੜੀਆਂ, ਬਾਂਗੜ, ਪਾਇਲ—ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਇਹ ਵੰਡ ਛੱਡ ਦੇ, ‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ’। ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੰਧਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਇਕੋ ਹੀ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੁਝ, ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ—ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ, ਹੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ। ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਫੜ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤ—ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ? ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣ ਲੈ ਜਾਂ ਸਮਝਾ ਦੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਆਰਾਮਤਾ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਭੋਗ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਧਿਆਨ—ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਲਸੀਅਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ‘ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਦੇ ਦੋਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ; ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਛਾ—ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ—ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੰਨਣ ਤੇ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਤੇ ਲਗਾਵ, ਨਾ ਕਰਣ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ, ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਜੋ ਦੁਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੈਰਾਗੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਯੋਗੀ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਆ ਕੇ ਸਿਖਾ ਦੇਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਆਰਾਮਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹ ਅਕੇਲਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਜੋ ਸੱਲਾਕੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੇ ਹਨ ਜੋ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਕੋਈ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁਕਤੀ, ਪਰ ਵਿਰਲੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੰਨਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਨੰਦਿਤ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ—all ਕੁਝ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖਾਲੀ, ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ, ਇੰਦ੍ਰੇ ਮੰਦ ਹਨ; ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਨਾ ਵੈਰਾਗ। ਉਹ ਨਾ ਜਾਗਦਾ, ਨਾ ਸੁੱਤਾ; ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਬੰਦ ਕਰਦਾ। ਅਹਾ! ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਉਹ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਜ਼ਾਦ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਖਾਣਾ, ਲੈਣਾ, ਬੋਲਣਾ, ਤੁਰਨਾ—ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ; ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ; ਨਾ ਦੇਂਦਾ, ਨਾ ਲੈਂਦਾ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖਦਾ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਮੁਕਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ।