ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਜਨਮ-ਮੌਤ—all ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਚਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਛਤਾਵਾ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਲੇਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੋਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਵਰਗਾ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦੀ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ," ਤਾਂ ਉਹ ਅਟੁੱਟ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ," ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ, ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਗਈ, ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਨਾਂ ਜਾਣ ਸਕਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਏਕਾਗਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ।" ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਧੀ ਵਰਗਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਣ ਜਾਂ ਠੁਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਗੈਰ-ਆਸ਼੍ਰਮ, ਧਿਆਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੰਭਵ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਣਾ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਵੱਡੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੋਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਜੀਭ, ਕਦੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਜਦੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਕਰਮ ਦੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜੁੜਨ ਜਾਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੁੱਤੇ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੋਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਮੰਗਲ ਤੇ ਅਮੰਗਲ ਦੋਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕੁਦਰਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ, ਮਿੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ?" ਜਦ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਆਤਮਾ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ ਉਮੀਦ, ਨ ਬੰਧਨ, ਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੂਰਖ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਿਸਨੇ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਖੋਜੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀ ਹੈ; ਬੰਧਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਜੋ ਚਾਹੋ ਸੋ ਕਰੋ। ਜਦ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵਿਆਖਿਆਨਕ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਚੁੱਪ, ਮੰਦ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ; ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਭੋਗੀ ਹੋ, ਨਾ ਕਰਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੋ, ਸਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਲਿਪਤ—ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ; ਮਨ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੋ, ਅਦਵੈਤ, ਅਚਲ—ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ। ਹੇ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ, ਦੁੱਖ-ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ—ਇੱਥੇ ਭਟਕਣਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੂੰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਨਾ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਸਰੀਰ ਚਾਹੇ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇ ਜਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਸীম ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ; ਉੱਠਣ ਜਾਂ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਹਾਨਾ-ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨ ਜਨਮ, ਨ ਕਰਮ, ਨ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਓਥੇ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ, ਬਾਂਹਦੇ, ਜਾਂ ਪੈਰਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ "ਮੈਂ" ਤੇ "ਮੈਂ ਨਹੀਂ" ਦੀ ਵੰਡ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।